Podczas konfliktów politycznych, które powstały na gruncie narodowym, toczy się walka o zasady, wartości i normy, których „nie można skompromitować”. Kompromis osiąga się z dużymi trudnościami, gdyż w samoświadomości stron konfliktu wiąże się ze zdradą.

Na obecnym etapie rozwoju Ukraina zdobywa nowe doświadczenia historyczne i kulturowe. Skala przeobrażeń społecznych jest porównywalna z rozerwaniem płyt tektonicznych, które podtrzymują całą strukturę społeczeństwa: zmieniające się struktury stosunków gospodarczych, tworzące nowe podmioty własności i działalności politycznej, przekształcające podstawowe wartości życiowe i motywacyjne, zmieniający styl życia i myślenie stało się tradycją. Sfera polityczna współczesnej Ukrainy jest systemem najbardziej dynamicznym i to właśnie ta dynamika „dostarcza” konfliktowego potencjału sfery politycznej społeczeństwa ukraińskiego. Jedną z form potencjalnego konfliktu we współczesnym społeczeństwie ukraińskim jest potencjał etniczny.

Pojęcie konfliktu politycznego jest zwykle rozumiane jako walka o władzę polityczną, która jest zbiorem pozycji społecznych, które pozwalają jednej grupie ludzi kontrolować działania innych. To jest główny konflikt każdego systemu public relations. Konflikt to realna relacja (interakcja) między ludźmi lub złożonymi aktorami społecznymi, w której niektóre strony konfliktu mogą osiągnąć swój cel jedynie poprzez ograniczenie, naruszenie istniejących lub postrzeganych celów, interesów, praw lub statusu innych uczestników.

Konflikt polityczny może mieć miejsce w dwóch wymiarach makropolitycznych:

  • między grupami społecznymi i politycznymi, które są obecnie pozbawione władzy, ale dążą do jej zdobycia, a grupami kontrolującymi władzę;
  • w ramach grup społecznych i politycznych obdarzonych władzą, ale poszukujących większego wpływu na podejmowanie decyzji i pełne zaspokojenie swoich interesów.

W pierwszym przypadku konflikt polityczny może być prowadzony jako walka przedwyborcza, konfrontacja stanowisk ideologicznych w celu wpłynięcia na opinię publiczną, jako konflikt interpretacji strategicznych aspektów społeczeństwa (do naszych warunków należy dodać interpretację przeszłości Ukrainy) . W drugim przypadku konflikt polityczny jest formą walki o pozycje w systemie politycznym instytucji państwowych.

Ważną przyczyną konfliktu jest wartościowo-normatywny składnik konfliktu politycznego, czyli zderzenie wartości i norm głoszonych przez uczestników działalności politycznej.

Działania podmiotów stosunków politycznych determinowane są zarówno czynnikami materialnymi, jak i duchowymi (ideologicznymi). Te ostatnie mogą być racjonalne lub irracjonalne. Każdy z podmiotów działalności politycznej przedstawia opinii publicznej własny system wartości i norm porządku społecznego, czyli własną ideologię. Ideologiczna rywalizacja o wpływy na opinię publiczną (jest to pierwsze „odkrycie” posttotalitaryzmu) jest jednym z warunków konfliktu politycznego.

Konflikty wynikające z walki o dystrybucję lub kontrolę zasobów materialnych i finansowych są stosunkowo łatwe do rozwiązania poprzez wcześniejsze zmobilizowanie stron zainteresowanych ich neutralizacją. Ale konflikty oparte na zderzeniu wartości i normach ideologicznych są bardzo trudne do zneutralizowania w procesie negocjacji. Obejmuje to międzywyznaniową walkę z nienawiścią etniczną. Takie konflikty często przybierają treść polityczną (czasem geopolityczną) (między protestantami a katolikami w Irlandii Północnej, między szyitami a sunnitami, Arabami a Izraelczykami itp.).

Po zakończeniu zimnej wojny ekstremizm etniczny i religijny oraz uprzedzenia ideologii nacjonalistycznej doprowadziły do „konfliktów o małej intensywności”. Organizacje międzynarodowe, rządy krajowe i zawodowi analitycy w wielu przypadkach nie byli w stanie odpowiednio odpowiedzieć na wyzwania współczesnego nacjonalizmu. Pomimo dużej liczby badań nad konfliktami etnicznymi międzynarodowe organizacje pokojowe i poszczególne rządy nie mogą pochwalić się szybkim i skutecznym rozwiązywaniem konfliktów etnicznych.

Nacjonalizm jest zjawiskiem wielowymiarowym i prawie niemożliwe jest nadanie mu spójnej formalnie definicji. Aby zilustrować to stwierdzenie, można sformułować następujące stwierdzenia:

Nacjonalizm jest „przede wszystkim zasadą, że polityczność i narodowość muszą być wrodzone” (E.J. Hobbesbam).

Nacjonalizm – „maksymalny poziom lojalności wobec własnej narodowości” i „państwo narodowe jako idealna forma organizacji politycznej” (S. van Ever).

„Nacjonalizm to ruch polityczny, który ma dwie cechy: po pierwsze, jego zwykli członkowie wykazują maksymalny poziom lojalności wobec własnej wspólnoty etnicznej lub narodowej (charakteryzującej się wspólną nazwą, mitem wspólnego pochodzenia, pamięcią historyczną, wspólną kulturą, związkiem z historyczne terytorium lub ojczyzna, stopień powszechnej solidarności); ta lojalność wypiera lojalność wobec innych grup, tzn. opiera się na wspólnym pokrewieństwie lub ideologii politycznej; po drugie, te wspólnoty etniczne lub narodowe dążą do własnego niepodległego państwa” (A. Smith ).

Oprócz takich naukowych definicji w literaturze można znaleźć wiele skrajnie ideologicznych interpretacji tego pojęcia:

„Nacjonalizm to ideologia, psychologia, praktyka społeczna, światopogląd i polityka podporządkowania jednego narodu drugiemu, głoszenie narodowej wyłączności i wyższości, podżeganie do narodowej wrogości, nieufności i konfliktu”. (Nauki polityczne: Słownik encyklopedyczny / pod redakcją Yu. Averyanov. – M., 1993).

„Nacjonalizm to ideologia i polityka w kwestii narodowej, którą charakteryzują idee narodowej supremacji i narodowej wyłączności. Nacjonalizm traktuje naród jako wyższą niż historyczną i ponadklasową formę jedności społecznej, jako harmonijną całość z interesami wszystkie jego warstwy społeczne”. (Słownik encyklopedyczny filozoficzny. – M., 1989).

„W obecnym czasie w historycznym rozwoju ludzkości, w jej nieustannym dążeniu do sprawiedliwości, najwyższą formą wspólnoty duchowej i organicznej jest naród jako myśl Boża. Naród jest kategorią naturalną, wieczną; wartość polityczna, jest żywa, oryginalna, duchowo i organicznie spleciona wspólnota jest nierozerwalną jednością wszystkich warstw i wszystkich pokoleń „żywych, umarłych i nienarodzonych”, zjednoczonych „wspólną wolą samodzielnego życia we własnym państwie”; „Być nacjonalistą oznacza przede wszystkim etycznego wojownika o Prawdę i Sprawiedliwość. Ukraiński nacjonalizm wysuwa ideał Bohatera jako najwyższego, najszlachetniejszego typu Człowieka” (Zvarych R. Wola Sprawiedliwości – Monachium, 1992).

Interpretując nacjonalizm jako nowoczesny nurt polityczny, wiele nieporozumień wynika z tego, że „narodowy” interpretuje się jako ontologiczną cechę człowieka i społecznych form życia, tj. błędnie uważa się, że narodowe formy świadomości są „naturalnymi” właściwościami kulturowymi. Choć często są one w ten sposób postrzegane, dane etnograficzne pokazują coś przeciwnego – narodowe formy świadomości, a także same narody są tworzone przede wszystkim przez intelektualistów i wysiłki polityczne państwa. Dotyczy to również kategorii grupy etnicznej, która jest definicją wewnątrzgrupową, której nie da się zdefiniować ścisłą formułą naukową lub konstytucyjną.

Niestety oba te pojęcia są aktywnie i bezmyślnie obecne w języku politycznym i tekstach prawnych. Liczne, by tak rzec, historie narodowe, encyklopedie i studia kulturowe często mają niewiele wspólnego z rzeczywistą historią narodu. A nomenklatura samych narodów, a zwłaszcza ich imienia, jest wynikiem „zewnętrznych instrukcji” starożytnych podróżników, którzy mieli kontakt z ludem, czyli współczesnymi naukowcami i politykami. Trzeba tylko uznać, że etniczność jest konstruowana i rekonstruowana przez pewne działania werbalne, które odzwierciedlają współczesne warunki, w tym relacje władzy między grupami społecznymi, a nie traktować etniczności jako ponadczasowego parametru ludzkiej egzystencji.

Przyczyny pojawienia się nieoczekiwanego dla wielu analityków renesansowego (a czasem nawet agresji) nacjonalizmu wynikają z faktu, że przez długi czas czynniki narodowe i etniczne były postrzegane przez ideologię komunistyczną jako drugorzędne i szczątkowe formy ładu społecznego, a klasowe dominowały interesy.

Powstanie i ekspansja ideologii nacjonalizmu wynika z trzech czynników: pragnienia podporządkowanej narodowości utrzymania przeciętnej płacy na życie w kraju; ochrona własnego terytorium przed przeludnieniem przez przedstawicieli innych narodowości; realizacja Centrum Twardej Polityki Asymilacyjnej. Ten ostatni czynnik jest przyczyną pojawienia się w świadomości narodowości poczucia lęku o swoje istnienie, a także nastrojów nonkonformistycznych wśród elity politycznej i intelektualnej. Oczywiste jest, że w takich warunkach przyczyną konfliktu może być wszystko, od incydentu w kraju po nieporozumienia władz publicznych.

Wśród przyczyn renesansu nacjonalizmu jako ideologii politycznej należy również zwrócić uwagę na kształtowanie się w umysłach narodowych elit politycznych i menedżerskich chęci pozbycia się kontroli ze strony centrum. Jest to również istotny czynnik, który ma duży potencjał konfliktowy. Grupy etniczne jako takie nie są niezależnymi podmiotami wydarzeń historycznych czy politycznych. Takimi podmiotami są pewne grupy elitarne, które twierdzą, że uczestniczą we władzy i formułują treść interesów narodowych. Teza o prawie narodu do samostanowienia lub własnego, czyli państwa narodowego, jest oczywista dla ogółu społeczeństwa, ponieważ elity rządzące nowych struktur politycznych są przede wszystkim samookreślone.

Jak określić stopień zagrożenia nacjonalizmu? Obserwacje pokazują, że interesy grup narodowych (jeśli nie mają otwartego poparcia lobbingowego) oraz groźba konfliktów międzyetnicznych są często pomijane przez władze centralne. Dla polityczno-menedżerskiego establishmentu ważniejsza jest dla Centrum dystrybucja władzy i zasobów materialnych, co stwarza sprzyjający grunt do narastania konfliktów międzyetnicznych i wykorzystywania problemów grup narodowych (np. językowych) do celów politycznych.

Podczas konfliktów politycznych, które powstały na gruncie narodowym, toczy się walka o zasady, wartości i normy, których „nie można skompromitować”. Kompromis osiąga się ze sporymi trudnościami, gdyż w samoświadomości stron konfliktu wiąże się on ze zdradą „ducha krwi, sprawy przodków” i „zanikaniem tradycji kulturowych”. Posiadacze irracjonalnych wartości i przepisów są prawie niezdolni do przyjęcia argumentów strony przeciwnej, nawet gdy istnieje możliwość kompromisu.

Trudności w neutralizowaniu takich konfliktów wynikają z faktu, że nasilenie takich elementów działalności politycznej, jak bigoteria religijna, nietolerancja etniczna i radykalny nacjonalizm nie zawsze jest bezpośrednio zdeterminowane pogorszeniem materialnego poziomu życia. W umysłach tych przedstawicieli działalności politycznej, którzy należą (materialnie) do dobrze prosperujących grup społecznych, mogą czasem formować się destrukcyjne wartości i sprzeczne typy zachowań.

Konflikty polityczne oparte na nacjonalizmie są najbardziej palącym problemem większości państw – byłych republik radzieckich, a Ukraina nie jest wyjątkiem. Zagrożenie nacjonalizmem jej nie ominęło i nierozsądne byłoby ignorowanie jego potencjału konfliktogennego.

Aby określić stopień zagrożenia dla nacjonalizmu jako źródła konfliktu, warto zapoznać się z hipotezami Stefana van Ever, które sprowadzają się do następujących zastrzeżeń.

Bezpośrednie przyczyny konfliktów:

  • Im więcej narodowości nie posiada atrybutów państwowości, tym większe jest ryzyko wojny;
  • Im bardziej narodowości dążą do zjednoczenia ze swoimi narodowymi diasporami i im bardziej te ostatnie realizują w tym celu strategie aneksjonistyczne, tym większe jest ryzyko wojny;
  • Im bardziej hedonistyczne cele narodowości, tym większe ryzyko wojny;
  • Im bardziej uciskane mniejszości narodowe żyjące w danym kraju, tym większe ryzyko wojny.

Podstawę bezpośrednich przyczyn i warunki ich realizacji określają następujące czynniki.

Czynniki strukturalne:

1. Narodowości nieposiadające atrybutów państwowości są bardziej zagrożone, jeśli mają silne i wiarygodne pragnienie wolności, a centrum siłą temu zapobiega;

2. Im gęstsze mieszane narodowości, tym większe ryzyko wojny:

  • ryzyko związane z mieszaniem się jest bardziej prawdopodobne przy mieszkaniu kompaktowym („od domu do domu”) niż regionalnym („obszar do obszaru”);
  • ryzyko, jakie niesie ze sobą mieszanie, jest bardziej prawdopodobne, jeśli wyzwolenie rodaków przez diasporę jest trudne, ale możliwe, i odwrotnie – jeśli wyzwolenie jest niemożliwe lub niezwykle łatwo dostępne.

3. Im bezpieczniejsze i uzasadnione są granice polityczne oraz im silniejszy związek między granicami politycznymi i wspólnotowymi, tym mniejsze ryzyko wojny:

  • im bardziej niebezpieczne i mniej chronione granice nowopowstałych państw narodowych, tym większe ryzyko wojny;
  • im większa międzynarodowa legitymizacja granic nowopowstałych państw narodowych, tym mniejsze ryzyko wojny;
  • niż. im bardziej granice nowopowstałych państw narodowych pokrywają się z granicami etnicznymi, tym mniejsze jest ryzyko wojny.

Czynniki polityczne i związane ze środowiskiem

Im więcej przestępstw popełnionych przez jedną narodowość przeciwko drugiej w przeszłości, tym większe ryzyko wojny:

  • jeśli ofiary pamiętają większość ich zbrodni, tym większe jest ryzyko wojny;
  • im większa część odpowiedzialności za przeszłe zbrodnie, którą można zaadresować do grup nadal aktywnych na scenie publicznej i politycznej, tym większe ryzyko wojny;
  • im mniej skruchy i skruchy okazywanej przez winne grupy, tym większe ryzyko wojny;
  • im bardziej narodowości uciskają mniejszości, które obecnie mieszkają w kraju, tym większe jest ryzyko wojny.

Obiecujące czynniki:

Im większa rozbieżność przekonań narodowości w ich wspólnej historii i jej obecnych warunkach, tym większe ryzyko wojny:

  • im mniej uprawniony rząd i przywódcy ruchów narodowych, tym większa ich skłonność do bycia przywódcami mitologicznych wierzeń narodowych, a tym samym większe ryzyko wojny;
  • im więcej państwo żąda od swoich obywateli, tym bardziej stają się oni przywódcami mitologicznych wierzeń narodowych, a tym samym większe ryzyko wojny;
  • jeśli warunki ekonomiczne się pogarszają, opinia publiczna staje się bardziej skłonna do szukania „kozła ofiarnego”, więc wojna staje się bardziej prawdopodobna;
  • jeśli niezależne instytuty oceniające nie są wystarczająco kompetentne, takie mity często przeważają w opinii publicznej, zwiększając prawdopodobieństwo wojny.

Istnieją podstawy do wyróżnienia następujących typów nacjonalizmu, które przybrały formę polityczną: ukraińskiego, rosyjskiego, ruskiego i krymskotatarskiego. Różnią się od siebie jakościowo formą, tradycjami historycznymi, warunkami egzystencji w życiu publicznym i politycznym, roszczeniami, a co za tym idzie potencjałem konfliktowym.

Nacjonalizm ukraiński jest podstawą ideologiczną wielu organizacji politycznych i publicznych. UNA-UNSO, Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, Socjalno-Nacjonalistyczna Partia Ukrainy, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, Ukraińska Partia Republikańska, Ukraińska Konserwatywna Partia Republikańska, Państwowa Niepodległość Ukrainy, Ukraińska Partia Chrześcijańsko-Demokratyczna opinia publiczna Ruch Ludowy Ukrainy, Zjazd Inteligencji Ukraińskiej, „Oświata”.

Rosyjski nacjonalizm, jako ortodoksyjna doktryna ideologiczna, w takiej formie, w jakiej istnieje w Rosji, nie jest charakterystyczny dla żadnej mniej lub bardziej wpływowej partii ukraińskiej. Jako wyjątek możemy przytoczyć partie krymskie („Rosyjska Partia Krymu”, „Rosyjska Wspólnota Sewastopola”, „Republikańska Partia Krymu”), które wpływają na sytuację polityczną tylko na półwyspie.

Specyfika sytuacji w ukraińskiej polityce polega na tym, że istnieje bardzo wpływowa opozycja wobec tzw. „integralnego nacjonalizmu ukraińskiego” w postaci postsowieckiego internacjonalizmu lewicowych sił politycznych. Głoszą znane postulaty nadania rosyjskiemu statusu oficjalnego w regionach wschodnich i większej integracji z Rosją. Z uwagi na fakt, że elektorat lewicowych sił politycznych koncentruje się głównie we wschodnich regionach Ukrainy, a więc w środowisku rosyjskojęzycznym, należy przytoczyć określenie „rosyjski nacjonalizm”. W rzeczywistości napięcia istnieją tutaj między rosyjsko- i ukraińskojęzyczną częścią ludności, a nie między Rosjanami i Ukraińcami.

Zgodnie z powyższą metodologią, kategoryczna odpowiedź na pytanie: „Czy możliwe jest rozmieszczenie ukraińsko-rosyjskiego konfliktu międzyetnicznego na Ukrainie na dużą skalę w linii konfrontacji międzyetnicznej (lub językowej)?”, Nie, jest to niemożliwe. Z jednej strony siły polityczne ukraińskiego nacjonalizmu zajmują pozycje lokalne w wymiarze przestrzennym (są to przede wszystkim obwody lwowski, tarnopolski, rówieński i iwano-frankowski), z drugiej – musimy brać pod uwagę znaczny dystans geograficzny między „ideą ukraińską – a regionem wschodnim (Donieck, Ługańsk) – cytadelą postsowieckiego internacjonalizmu, co ostatecznie nie wyklucza pojawienia się pojedynczych incydentów konfliktowych na poziomie gospodarstw domowych.

W konflikcie „Ukraiński nacjonalizm – postsowiecki internacjonalizm” spory etniczne podlegają szerszej gamie argumentów politycznych i ideologicznych. Konflikt ten wynika z różnic w poglądach na strategię społeczeństwa, interpretację przeszłości, koncepcję relacji z Rosją, NATO, krajami zachodnimi. Oznacza to, że konflikt rozwija się w poszukiwaniu optymalnych sposobów modernizacji społeczeństwa posttotalitarnego, choć towarzyszą mu oskarżenia prasy o działania „antypaństwowe” i jawne obelgi. Ważną rolę odgrywają w tym postawy lewicowego konserwatyzmu w świadomości masowej.

Kwestia ruska powstała na podstawie identyfikacji narodowej osadników wschodniosłowiańskich regionu karpackiego. Problem polega na określeniu liczby Rusinów. Badacze zagraniczni odnotowują istnienie znacznej liczby członków społeczności ruskiej. Np. P. Magochy odnotowuje istnienie 1,2 mln Rusinów, w tym 977 tys. na Zakarpaciu na Ukrainie, 130 tys. na Preszowie (Słowacja), 80 tys. na Łemkowszczyźnie (Polska) i 30 tys. na Wojwodinie w Chorwacji). Jednocześnie inni badacze negują Rusinom istnienie własnej silnej wspólnoty. I tak M. Panchuk zauważa, że pod koniec 1993 r. za Rusinów zadeklarowało się 55 osób, a pod koniec 1994 r. – 96).

Społeczność ruska nigdy nie miała własnych znaków państwowych. Powstała w 1938 r. Republika Rosji Podkarpackiej uważana była za marionetkę w treści i była konsekwencją ówczesnych rozgrywek geopolitycznych. Pierwsza organizacja ruska na Ukrainie, Towarzystwo Karpackie Rusin, powstała w 1990 roku. Jej działalność miała początkowo charakter kulturalny, ale upadek ZSRR doprowadził do powstania kolejnych organizacji ruskich w Czechosłowacji, Polsce i na Węgrzech.

Teraz organizacje te rezygnują z działalności kulturalnej na rzecz żądań politycznych, a mianowicie: uznania Rusinów za odrębną narodowość; rozpoznanie ruskiego języka literackiego; zagwarantowanie Rusinom wszystkich praw mniejszości narodowej w krajach, w których żyją; na Zakarpaciu – uznanie Rusinów za dominującą narodowość lokalną. Wiadomo też, że w 1990 roku Związek Rusinów Karpackich wezwał do przywrócenia Rosji Podkarpackiej statusu autonomii, jakim cieszyła się w latach międzywojennych.

Ogólnie rzecz biorąc, w ukraińskiej opinii publicznej panuje negatywny stosunek do wysiłków politycznych Rusinów. Według wielu badaczy polityczny rusinizm istnieje obecnie tylko w formie gier politycznych.

Najbardziej podatna na konflikty jest sytuacja Tatarów Krymskich. Tworzy cały „bukiet” nierozwiązanych kwestii, a mianowicie:

  • problem planu historycznego (nie jest jasne, kto będzie odpowiedzialny za deportację Tatarów krymskich i jak podnieść kwestię materialnego i moralnego odszkodowania za szkody);
  • problem alokacji zasobów (brak środków materialnych i finansowych na zapewnienie przesiedleń i przesiedleń);
  • problem dostępu Tatarów Krymskich do nieruchomości i gruntów na półwyspie, tendencja do enklawy w zasiedlaniu społeczności Tatarów Krymskich);
  • zespół problemów natury politycznej (pewna tajemnica krymskotatarskich organizacji społecznych i politycznych, negatywny stosunek miejscowej ludności i władz do roszczeń społeczności krymskotatarskiej).

Wreszcie na rozwiązanie powyższych problemów negatywnie wpływa ogólna kryminalizacja Półwyspu Krymskiego.

Teraz sytuacja jest w pewnym stopniu pod kontrolą. Sprzyjają temu: dążenie przywódców krymskotatarskich do zdystansowania się od radykalnie prorosyjskich sił politycznych na półwyspie i zajęcia stanowiska proukraińskiego; brak przejawów islamskiego fundamentalizmu w środowisku krymskotatarskim; brak podmiotów polityki zagranicznej zainteresowanych ewentualną eskalacją napięć; pewne dystansowanie Tatarów krymskich od lokalnej przestępczości.

Mimo to sam problem nadal istnieje. Niestety, potwierdza to dramatyczną w czasach sowieckich praktykę: panuje silne przekonanie, że sprawy związane z interesami narodowymi Tatarów Krymskich są na marginesie centrum, które jest bardziej zainteresowane podziałem Floty Czarnomorskiej i neutralizacją rosyjskich wpływ na Krymie. Wszystko to wskazuje, że zagrożenie konfliktem międzyetnicznym na Krymie pozostanie znaczne w najbliższej przyszłości.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.