Na przykładzie obwodu wołyńskiego

Niestety, kwestie współpracy Ukrainy z NATO są zbyt ideologiczne i niedostatecznie znane opinii publicznej. Dotyczy to w szczególności świadomości społeczeństwa naszego kraju o pozamilitarnych obszarach współpracy Ukrainy z Sojuszem.

Jednocześnie współpraca Ukrainy z Sojuszem jest szeroka i zróżnicowana. Różnorodność ta jest zdefiniowana w postanowieniach Karty o szczególnym partnerstwie między Ukrainą a NATO. Karta w szczególności „przewiduje konsultacje w obszarach pozamilitarnych, takich jak gospodarka i nauka, planowanie cywilne na wypadek sytuacji nadzwyczajnych, ochrona środowiska, w tym bezpieczeństwo jądrowe”.

W szczególności w niniejszym opracowaniu skupimy się na gospodarczych, społecznych, naukowych, informacyjnych i kulturalnych obszarach współpracy obwodu wołyńskiego z krajami członkowskimi NATO.

Potencjał gospodarczy obwodu wołyńskiego w połączeniu z korzystnym położeniem geograficznym stwarza korzystne warunki nie tylko dla efektywnej działalności gospodarczej w regionie, ale także dla aktywnej zagranicznej działalności gospodarczej, pomaga przyciągnąć do gospodarki inwestycje krajowe i zagraniczne.

Według stanu na wrzesień 2000 r. do kompleksu gospodarczego regionu przyciągnęły 32 inwestycje zagraniczne o wartości 6,4 mln USD. USA. Pozwala to aktywnie prowadzić działalność innowacyjną. W 2000 roku do produkcji wprowadzono 310 konkurencyjnych rodzajów wyrobów i 52 nowe procesy technologiczne [1, 128].

Produkty producenta Wołynia deklarują się nie tylko na rynkach Ukrainy, ale także w krajach NATO i UE. Podmioty gospodarcze regionu prowadzą handel zagraniczny z 61 krajami. Wielkość handlu zagranicznego przedsiębiorstw i organizacji regionu w okresie styczeń-lipiec 2000 r. wyniosła 306,3 mln dolarów. USA, który jest czterokrotnie wyższy niż w analogicznym okresie 1999 roku [1, 128].

W procesie integracji zachodnioeuropejskiej pojawiła się kwestia stworzenia „Europy regionów”. Mówimy o utworzeniu federalnego typu struktury ponadnarodowej.

W takim podmiocie federalnym, zgodnie z Traktatem z Maastricht, w oparciu o zasadę pomocniczości, dodatkowa rekompensata jest przenoszona z poziomu ponadnarodowego, a zwłaszcza krajowego, na poziom regionalny.

Niewątpliwy sukces w tym zakresie odniósł również region wołyński, w praktyce realizując model współpracy transgranicznej z województwem lubelskim w ramach Euroregionu Bug.

Istnieje konkretna współpraca pomiędzy Wołyniem a Polską w zakresie realizacji wielosektorowych programów Euroregionu „Bug”. Pod koniec stycznia 1996 roku w Zamościu odbyło się pierwsze posiedzenie Ukraińsko-Polskiej Międzyrządowej Rady Koordynacyjnej ds. Współpracy Międzyregionalnej na szczeblu ministrów spraw zagranicznych Ukrainy i Polski oraz kierownictwa Euroregionu Bug. Zatwierdzono główne kierunki i zadania do realizacji poszczególnych programów, a mianowicie: budowa autostrad, rozwój granic i infrastruktury granicznej, ochrona środowiska, hydrometeorologia, współpraca przemysłowa, rolnictwo, współpraca naukowa i szkoleniowa, współpraca w kulturze, rozwój samorządu. W szczególności przewiduje budowę nowego mostu na rzece Bug (przejazd drogowy Jagodyn-Dorogusk), pomoc w budowie drogi ekspresowej Warszawa-Lublin-Chełm-Kowel-Kijów oraz utworzenie szerokotorowej trasy Katowice-Kowel infrastruktura, realizacja wspólnego ukraińsko-polskiego programu Czysty Bug rozwój i ochrona mokradeł – siedlisk ptactwa wodnego o znaczeniu międzynarodowym (jeziora Szackie, dorzecza Stochid i Prypeć) oraz inne propozycje. Rada pochwaliła pracę obu stron w programach Euroregionu „Bug” oraz rozwój wzajemnej współpracy w zakresie rozwoju i modernizacji regionów przygranicznych [5].

20 maja 1996 roku we Włodzimierzu Wołyńskim odbyło się drugie posiedzenie Rady Euroregionu Bug. Tym razem pojawiło się wiele ciekawych propozycji, w szczególności w zakresie wymiany kulturalnej. Podjęto decyzję o przekształceniu Muzeum Strawińskiego w Uściługu w centrum twórczych spotkań ukraińskich i polskich artystów oraz postaci kultury. Jednocześnie merowie Wołodymyr-Wołyński i Hrubeszow podjęli inicjatywę utworzenia związku burmistrzów miast w ramach Euroregionu Bug w celu ściślejszej komunikacji [3].

Strona polska wysoko ocenia aktywny udział regionów przygranicznych Ukrainy w rozwoju partnerstw biznesowych z polskimi wojewodami. Przejawem tego było wręczenie przez Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy najwyższej polskiej nagrody dla przedsiębiorców i ludzi biznesu „Oskara Polskiego Biznesu 1996” [9].

Program wspólnych działań w ramach tego transgranicznego stowarzyszenia jest naprawdę obszerny, ponieważ oprócz aspektów współpracy handlowej i gospodarczej obejmuje szeroki wachlarz innych zagadnień: od wspólnych przedsięwzięć, przez współpracę w dziedzinie edukacji, nauki, kultury, terytorium, samorząd do ochrony środowiska, środowiska i zabytków, wymiana informacji.

Ponadto wśród partnerów inwestycyjnych podmiotów gospodarczych na Wołyniu – 22 kraje. Wielkość kapitału, jaki jego gospodarka otrzymała z zagranicy w latach 1993-2000 to ponad 54 mln dolarów. USA. 89% ogólnej kwoty inwestycji w regionie przypada na takie kraje jak Polska, USA, Słowacja. Dość zauważalna jest obecność środków pieniężnych i materialnych pochodzących z Niemiec, Belgii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Irlandii i Hiszpanii. Generalnie więc udział krajów członkowskich NATO w przepływie inwestycji wynosi 55,6% [1, 130].

W ostatnich latach znacząco zintensyfikowano inwestycje w małe i średnie firmy prywatne. Dziś w regionie działa 216 podmiotów gospodarczych i handlowych, których współzałożycielami są przedstawiciele środowisk biznesowych 26 krajów. Ponadto 39% ogólnej liczby wspólnych przedsięwzięć powstało z udziałem polskich przedsiębiorców. Po osiągnięciu pewnych pozytywnych wyników, region kontynuuje współpracę z międzynarodowymi organizacjami, instytucjami, agencjami i kręgami biznesowymi z zagranicy w celu przyciągnięcia inwestycji w gospodarkę regionu. Szczególnie owocna jest współpraca z państwami NATO.

Tak więc większość inwestycji w gospodarkę regionu Wołynia została zainwestowana w przedsiębiorstwo z inwestycjami zagranicznymi JSC „Rose-Express” z firmy Western ENIS Enterprise Fund USA (4502,3 tys. USD), firmy „Tercet” – z Niemiecka firma „Spindler GmbH” (570,7 tys. USD), OAO „Stone-Kashira Dairy” – od niemieckiej firmy „Eurorex” (99 tys. marek niemieckich), wspólne przedsiębiorstwo ukraińsko-polskie „Agromolinnvest” Łuck) od obywatela polskiego Andrzeja Grabowskiego (360 tys. dolarów) i innych [1, 130].

Jednym z realnych sposobów na intensyfikację procesów inwestycyjnych jest wykorzystanie potencjału specjalnych stref ekonomicznych. Dotyczy to przede wszystkim terytoriów priorytetowego rozwoju w obwodzie wołyńskim, do których należy miasto Nowowolynsk i wieś Żowtniewo, gdzie Dekretem Prezydenta Ukrainy z dnia 27 czerwca 1999 r. z dnia 1 stycznia 2000 r. wprowadzono specjalne 30-letnie inwestycyjnym oraz w Kowlu, gdzie zgodnie z dekretem Prezydenta Ukrainy z dnia 22 czerwca 1999 r. utworzono specjalną strefę ekonomiczną „Interport Kowel”. Przewiduje on ustanowienie ulg podatkowych i celnych na realizację konkretnych projektów inwestycyjnych na podstawie odpowiednich umów [1, 130-131; 4, 242].

Współpraca gospodarcza jest najbardziej owocną formą partnerstwa między Ukrainą a Polską. Jej wzmocnienie nie może nie zainteresować NATO jako jednego z czynników wzmacniających orientację naszego kraju na Zachód. W ostatnim czasie najaktywniej dyskutowano o możliwości wspólnej budowy ropociągu Odessa-Brody-Gdańsk, linii kolejowej Wrocław-Kijów, autostrady Odessa-Gdańsk oraz szeregu przejść granicznych. Planowany jest udział Polaków w transporcie norweskiego gazu na Ukrainę.

Dzięki polskim inwestycjom w 2000 roku oddano do użytku punkt kontroli celnej Krakovets-Korchova. Na tym tle naturalny jest wzrost wymiany handlowej między Ukrainą a Polską i pojawienie się tendencji do wyrównywania ich bilansów handlowych. Realnego kształtu nabiera również możliwość przejścia od prostego handlu do wspólnej produkcji na masowy popyt. Potrzebę tego podkreślił premier Ukrainy Wiktor Juszczenko podczas wizyty w Zamościu w lipcu 2000 roku.

Tym samym Polska staje się swego rodzaju liderem w fuzji Ukrainy z Europą za pośrednictwem NATO. Regularne kontakty między naszymi krajami pozwalają sprawdzić gotowość ustawodawstwa krajowego, systemów gospodarczych i administracji publicznej do zaistnienia na europejskim polu polityczno-prawnym. Szczególne znaczenie w tym procesie ma pomoc Polaków Ukrainie w przeprowadzaniu reform administracyjnych, wojskowych i gospodarczych zgodnie ze standardami państw członkowskich NATO.

Ogłoszony przez europejskich sojuszników kurs rozwoju współpracy transgranicznej w pełni pokrywa się z zainteresowaniem Ukrainy i Polski wzajemnymi stosunkami. Do lipca 2000 r. 20 regionów Ukrainy i województw Polski zawarło umowy o partnerstwie, podpisano Deklarację o współpracy między Związkiem Miast Ukrainy a Związkiem Miast Polskich; Istnieje Ukraińsko-Polska Rada Koordynacyjna Współpracy Międzyregionalnej.

Praktycznym przejawem tego współdziałania jest praca międzynarodowych stowarzyszeń, takich jak Euroregion Karpacki i Euroregion Bug. Pierwsza obejmowała regiony Polski, Węgier, Rumunii, Słowacji (członek stowarzyszony) oraz cztery regiony Ukrainy – Zakarpacki, Iwano-Frankowsk, Lwów i Czerniowiecki. Drugie to województwo lubelskie w Polsce, obwód wołyński i część Republiki Białoruś. Euroregion „Bug”, który rozpoczął działalność we wrześniu 1995 r., eksperci krajowi i zagraniczni uważają za najskuteczniejsze z ukraińskich stowarzyszeń transgranicznych [4, 242].

Współpraca gospodarcza, administracyjna, kulturalna ze wszystkimi partnerami w euroregionach (jednym z najbardziej aktywnych jest Polska) na Ukrainie jest kontrolowana przez Instytut Wschód-Zachód. Założony w styczniu 2000 r. Instytut Polski w Kijowie jest jednym z 16 podobnych przedstawicielstw polskiego MSZ w głównych ośrodkach Europy [4, 243].

Do jego zadań należy kształtowanie i promowanie wizerunku Polski jako nowoczesnego i demokratycznego państwa, które z powodzeniem reformuje system społeczny, ma osiągnięcia w transformacji rynkowej, posiada duży potencjał kulturowy i naukowy, jest politycznie, gospodarczo i militarnie gotowe do integracji europejskiej.

Planuje się to osiągnąć przede wszystkim poprzez prezentację na Ukrainie wszystkich dziedzin aktywności twórczej Polaków: artystycznej, artystycznej, naukowej itp. W krótkim czasie swojego istnienia Instytutowi Polskiemu udało się zorganizować szereg głośnych wydarzeń kulturalnych. Np. tournee po Kijowie światowej sławy kompozytora Krzysztofa Pendereckiego, występy współczesnych zespołów teatralnych z Krakowa, Poznania, Warszawy [4, 243].

Jednak poznanie ukraińskiej publiczności z kulturą Polski, a polskiej – z kulturą Ukrainy, to przede wszystkim inicjatywa różnych fundacji artystycznych, władz samorządowych i państwowych. Koncerty zespołów muzycznych, indywidualni soliści, organizacja festiwali, wystaw artystycznych i muzealnych, fotograficznych, spektakle teatralne pomagają eliminować negatywne stereotypy w stosunkach ukraińsko-polskich, dobrosąsiedzkie stosunki i świadomość miejsca naszych narodów w jednej europejskiej i światowej wspólnocie .

Podsumowując powyższe fakty, można stwierdzić, że stosunki ukraińsko-polskie we wszystkich sferach życia uległy znacznej poprawie od czasu przystąpienia Polski do Sojuszu Północnoatlantyckiego. Rozwijając się na zasadach Programu Strategicznego NATO, Partnerstwa dla Pokoju i Karty Szczególnego Partnerstwa między Ukrainą a NATO, osiągnęli jakościowo nowy poziom – poziom partnerstwa strategicznego.

Jeśli chodzi o współpracę społeczno-gospodarczą Ukrainy z NATO, można podać inny uderzający przykład, a mianowicie w dziedzinie społecznej adaptacji zwolnionych żołnierzy.

W przeciwieństwie do wyspecjalizowanych instytucji finansowych, NATO nie ma uprawnień ani środków do finansowania rozwoju konkretnych programów współpracy gospodarczej. Sojusz dąży jednak do zintensyfikowania dialogu i wymiany doświadczeń z ekspertami z krajów partnerskich zaangażowanymi w proces rządzenia, proces restrukturyzacji, który jest bardzo ważną kwestią dla Ukrainy. Tym samym w 1999 roku podpisano Porozumienie między Narodowym Centrum Koordynacyjnym ds. Społecznej i Zawodowej Adaptacji Zwolnionych lub Emerytowanych Żołnierzy a utworzonym przy Gabinecie Ministrów Ukrainy NATO, które zapewnia finansowanie ze środków Sojuszu na rzecz Szkolenia Języka Ukraińskiego, Angielskiego i Niemieckiego kursy „Alliance Française”, „Instytut Goethego” i „British Council” na Ukrainie. Całkowity koszt tego projektu to około 100 tys. USD USA. W ramach tego projektu przeszkolono już i otrzymało certyfikaty pierwszych 50 przedstawicieli Ukrainy. Obecnie trwają prace nad „rozszerzeniem” projektu, a mianowicie uruchomieniem podobnych kursów językowych w innych miastach Ukrainy – Sewastopolu, Charkowie, Uzinie [2, 27].

Jednocześnie stale rośnie liczba przedstawicieli Ukrainy studiujących języki obce za granicą oraz na kursach specjalistycznych NATO.

Celem współpracy Ukrainy z NATO w dziedzinie nauki jest w szczególności przyciąganie zdolności i zdolności NATO i jego państw członkowskich do wspierania krajowych programów naukowych i technologicznych Ukrainy, wymiana wyników badań w zakresie rozbrojenia, bezpieczeństwa środowiskowego, zaawansowanych technologii i komputeryzacja, udział w programach i projektach badawczych sponsorowanych przez NATO.

Dziś przebieg integracji z Europą, w tym ze strukturami euroatlantyckimi, staje się nie tylko priorytetem strategicznym, ale i historycznym imperatywem Ukrainy. Dziś najpotężniejszym potencjałem eksportowym Ukrainy jest potencjał naukowo-techniczny, który wciąż przyciąga uwagę krajów rozwiniętych i potężnych organizacji międzynarodowych. Zagraniczne inwestycje w naukę na Ukrainie stanowią około 10 proc. środków publicznych dla sektora naukowego [8, 29].

Program Naukowy NATO został uruchomiony w 1958 roku jako świadectwo nacisku na postęp w nauce i technologii, jako czynnik budowania bezpieczeństwa narodów i umacniania ich pozycji w społeczności światowej. Charakterystyczne cechy Programu Naukowego były i są wsparciem wysokich badań naukowych i umiejętnością szybkiego reagowania na nowe wydarzenia. Każdego roku około 13 000 naukowców uczestniczy w programie badawczym NATO jako stypendyści, uczestnicy spotkań naukowych, seminariów, konsultanci lub członkowie komisji doradczych.

Od wczesnych lat 90. naukowcy z krajów NATO, ale także z członków Rady Partnerstwa Euroatlantyckiego są zaangażowani w Program Naukowy NATO. A od 1999 roku Program Nauka jest niemal w całości poświęcony wspieraniu współpracy naukowców z krajów Partnerstwa i NATO lub finansowaniu i wspieraniu badań w krajach Partnerstwa [8, 29-30].

Dziś Ukraina zajmuje drugie miejsce po Rosji wśród krajów partnerskich NATO. Zgodnie z priorytetowymi obszarami rozwoju nauki i technologii, ukraińscy naukowcy uczestniczą w 38 projektach Programu Nauka, z czego dziesięć w ramach podprogramu „Nauka dla Pokoju”, którego celem jest wspieranie adaptacji osiągnięć naukowych do relacji rynkowych. Są to projekty z dziedziny techniki naukowej, oczyszczania ścieków, monitoringu środowiska, tworzenia nowych materiałów i źródeł energii, w obszarach o najwyższym priorytecie we wszystkich krajach. W ramach samego programu Science for Peace inwestycja NATO na Ukrainie wynosi około 1 miliona dolarów. USA.

10 projektów Programu Nauka z udziałem ukraińskich naukowców z dziedziny nauk fizycznych i inżynierskich, ok. 15 – w dziedzinach nauki i techniki podtrzymywania życia oraz ochrony środowiska realizowanych jest w prawie wszystkich formach wsparcia zapewnianego przez NATO Nauka Program. Wśród współdyrektorów projektów są naukowcy z Narodowej Akademii Nauk, Akademii Nauk Medycznych, Uczelni Narodowych, innych uczelni oraz branżowych organizacji naukowych. Wspólna Grupa Robocza NATO-Ukraina ds. Nauki i Środowiska została powołana w celu koordynowania współpracy NATO-Ukraina w ramach Programu Naukowego NATO i Programu Społeczeństwa Współczesnego (CCMS). Pod koniec lutego 2000 roku odbyło się pierwsze spotkanie jej części ukraińskiej, a 18 października tego samego roku w Kwaterze Głównej NATO w Brukseli odbyło się pierwsze wspólne spotkanie grupy roboczej [8, 30].

Podczas spotkania grupy roboczej, inicjatywa Ukrainy, która jako pierwsza z krajów partnerskich zadeklarowała wsparcie państwa dla naukowców, którzy otrzymali granty NATO na poprawę jakości badań, została wysoko oceniona przez kierownictwo Komitetu Naukowego NATO. Na zalecenie grupy roboczej środowisko naukowe zostało poinformowane o tej inicjatywie na posiedzeniu Komitetu Naukowego NATO w formacie EAPC.

Na posiedzeniu grupy roboczej z ramienia Ukrainy stwierdzono, że Ukraina bardzo docenia programy NATO w dziedzinie nauki i ochrony środowiska, z satysfakcją odnotowując ich pozytywny wizerunek w kraju, w środowisku naukowym kraju.

Ukrainie bardziej zależy na poprawie jakości realizacji dotacji niż jej ilości. Aby lepiej wykorzystać granty NATO i poprawić współpracę, Ukraina powinna być zaangażowana w rozpatrywanie wniosków krajowych na wcześniejszym etapie, nasz kraj powinien być lepiej reprezentowany w różnych komitetach doradczych i w tym kontekście lista potencjalnych kandydatów do Międzynarodowego Sekretariatu Nauki i Środowisko NATO.

Ukraina uważa za stosowne pomóc NATO w ustanowieniu anglojęzycznego kursu podyplomowego z telekomunikacji i nawigacji.

Jednak biorąc pod uwagę zasady Programu Naukowego NATO, nie wszystkie inicjatywy mogą zostać zrealizowane w najbliższej przyszłości.

W ramach programu naukowego NATO około 500 ukraińskich naukowców otrzymało granty lub stypendia NATO, aby odwiedzić różne instytucje naukowe w państwach członkowskich; prawie 300 naukowców otrzymało wsparcie finansowe na udział w konferencjach naukowych NATO lub w pracach zaawansowanych instytutów badawczych. Jedna z ostatnich naukowo-praktycznych międzynarodowych konferencji odbyła się w Łucku w marcu 2001 roku na temat: „Ukraina – NATO: Partnerstwo Strategiczne”.

Całkowite finansowanie udziału Ukrainy w działalności naukowej Sojuszu wynosi około 1 miliona dolarów. USA. Natomiast w pierwszej połowie 2000 r. z pomocą NATO uruchomiono na Ukrainie Informacyjną Sieć Akademicką, za pośrednictwem której ukraińskie instytuty badawcze i uczelnie uzyskały dostęp do Internetu [2, 27].

Z pomocą Centrum Dokumentacji i Informacji NATO na Ukrainie, wyjątkowa struktura partnerska NATO kontynuuje wizyty informacyjne w Kwaterze Głównej NATO i Biurze Naczelnego Dowódcy Sił Sojuszniczych w Europie.

Maksymalna i terminowa świadomość to ważny procent sukcesu. Jest to szczególnie dotkliwa kwestia dla obwodu wołyńskiego, gdyż przepływ informacji przez Kijów spowalnia proces reagowania, a co za tym idzie, prawidłowość i terminowość podejmowanych decyzji lub działań. Pozytywne jest to, że podjęto już działania mające na celu rozwiązanie tego problemu. Kwestia doskonalenia i rozpowszechniania informacji była szeroko omawiana pod koniec lipca 2000 r. w Lublinie na spotkaniach grup roboczych sekretariatu stowarzyszenia transgranicznego Euroregion „Bug”. Strona ukraińska wystąpiła z propozycją stworzenia bazy danych. Jednocześnie postanowiono wydawać w wydawnictwie „Euroregion-Prasa” kwartalnik z wyliczeniami informacyjnymi trzech krajów (Ukraina, Polska, Białoruś), a także informator statystyczny „Euroregion” Bug „w liczbach” [ 6; 7, 142]. Decyzje te są ważnym krokiem we współpracy transgranicznej i współpracy między dwoma krajami – Ukrainą i Polską oraz stanowią ważną część programu PdP.

Poza wyżej wymienionymi obszarami współpracy, doświadczenie i pomoc NATO jest wykorzystywane w następujących obszarach pozamilitarnych lub paramilitarnych:

  • ochrona środowiska, walka z przemytem narkotyków i terroryzmem, stosunki cywilno-wojskowe i demokratyczna kontrola sił zbrojnych;
  • planowanie obronne, budżet, kwestie polityczne, kwestie strategii i koncentracji bezpieczeństwa narodowego, badania i rozwój w zakresie wykorzystania przestrzeni kosmicznej i powietrznej, zarządzanie ruchem lotniczym.

W każdym z tych obszarów grupy robocze NATO-Ukraina już istnieją lub są tworzone w celu zbadania możliwości odpowiedniej pomocy dla Sojuszu.

literatura

  • Batorewicz TB Rozwój gospodarczy regionu i propozycje współpracy // Ukraina – NATO: partnerstwo strategiczne. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej. Wydanie U. – Łuck, 2001. – P. 128-132.
  • Volkov O. Ukraina w kręgu strategicznych interesów NATO // Ukraina – NATO: partnerstwo strategiczne. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej. Wydanie V. – Łuck, 2001. – S. 24-28.
  • Drugie posiedzenie Rady Euroregionu „Bug” // Wołyń. – 1996. -21 maja.
  • Medvedchuk NA, Kolesnik wiceprezes Rozwój i pogłębianie współpracy między Ukrainą a Polską w zakresie strategicznych interesów NATO // Ukraina-NATO: Partnerstwo Strategiczne. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej. Wydanie V. – Łuck, 2001. – P. 239-243.
  • Pierwsze posiedzenie Ukraińsko-Polskiej Międzyrządowej Rady Koordynacyjnej ds. Współpracy Międzyregionalnej w Zamościu // Wołyń. – 1996 r. – 1 lutego
  • 6. Propozycje grupy roboczej Euroregionu „Bug” // Wołyń – 2000. – 25.07.
  • Strilczuk LV Zabytki integracji Wołynia w kontekście narodowych priorytetów: problemy, realia i perspektywy // Biuletyn Naukowy Wołyńskiego Uniwersytetu Państwowego im. Lesji Ukrainki. Nauki historyczne. – Łuck, 2001.- № 5. – P. 140-144.
  • Yatskiv J. Współpraca w sferze naukowej – element partnerstwa strategicznego Ukrainy z NATO // Ukraina – NATO: partnerstwo strategiczne. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowo-praktycznej. Wydanie V. – Łuck, 2001. – S. 29-31.
  • Oskar Polskiego Biznesu // Dziennik Kijowski. – 1997. – № 2.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.