Pierwsza wojna światowa, interwencja zagraniczna i wojna domowa okazały się wyjątkowo niekorzystne dla narodu ukraińskiego

Ziemie ukraińskie poza Związkiem Radzieckim zostały podzielone między trzy państwa. Galicja Wschodnia, dawniej część Austro-Węgier, została przekazana Polsce.

W wyniku wojny radziecko-polskiej 1920-1921 część ziem ukraińskich znajdujących się wcześniej w granicach Rosji pozostała częścią Polski . Ziemie te wraz z Galicją Wschodnią utworzyły nowy region – Ukrainę Zachodnią. Rumunia zajęła austro-węgierską prowincję Bukowinę z jej centrum w Czerniowcach oraz ziemie ukraińskie w Besarabii – Chocim i region Dunaju. Ukraina zakarpacka wyjechała do Czechosłowacji.

Według spisu z 1931 r. na ziemiach zachodnioukraińskich w Polsce mieszkało 8,9 mln osób, w tym 5,6 mln Ukraińców, 2,2 mln Polaków i 1,1 mln Żydów, Białorusinów, Niemców itp.

Ukraińcy w Polsce to dwie społeczności: grekokatolicy (ponad 3 mln), zamieszkujący ziemie Galicji Wschodniej oraz prawosławni, zamieszkujący Wołyń Zachodni, Polesie i Chołmszczynę (ok. 2 mln).

W 1923 roku Rada Ambasadorów Wielkich Mocarstw uznała Galicję Wschodnią za część Rzeczypospolitej. Od tego czasu środowiska rządzące w Polsce rozpoczęły otwarty atak na prawa narodowe Ukraińców, broniąc idei stworzenia państwa jednonarodowego poprzez przymusową asymilację mniejszości narodowych. Ziemie ukraińskie zostały sztucznie podzielone poprzez reformy terytorialne i administracyjne.

Tzw. Korytarz Sokalski (dawna granica między Austro-Węgrami i Rosją) miał na celu oddzielenie Galicji Wschodniej od Wołynia i tym samym zaprzeczenie istnieniu jednego narodu ukraińskiego, sztucznie dzieląc go na Łemków, Bojków i Polczuków. Ważnym narzędziem kolonizacji stały się dyskryminacyjne posunięcia rządu polskiego w zakresie języka i edukacji.

W 1924 roku we wszystkich instytucjach państwowych i samorządowych zakazano używania języka ukraińskiego. Liczba ukraińskich szkół podstawowych (ludowych) w Galicji zmniejszyła się z 2426 w 1912 r. do 352 w 1937 r. Z 443 ukraińskich szkół na Wołyniu pod koniec lat 30. pozostało tylko osiem. Zlikwidowano wszystkie ukraińskie wydziały Uniwersytetu Lwowskiego. W odpowiedzi dzięki odwadze naukowców zrzeszonych w Towarzystwie Naukowym. T. Szewczenko, tajny ukraiński uniwersytet powstał w stolicy Galicji (1921-1925).

Zachodnia Ukraina jako część państwa polskiego pozostawała słabo rozwiniętym gospodarczo przedmieściem , które zaopatrywało centralne regiony Polski w tanie surowce i produkty rolne. Około 80% ludności zachodniej Ukrainy stanowili chłopi, a tylko 8% stanowili robotnicy przemysłowi, którzy zajmowali się głównie leśnictwem i przemysłem naftowym.

Pomimo tego, że Zachodnia Ukraina była jednym z najbardziej przeludnionych regionów rolniczych w Europie, polski rząd szeroko wprowadził tzw. osadnictwo, czyli rozdysponował najlepsze ziemie w regionie wśród polskich emigrantów i hojnie je finansował.

Do 1939 r. na wsi osiedliło się ok. 200 000 Polaków, w miastach ok. 100 000. Wielu ukraińskich chłopów wyemigrowało za granicę, bo nie mogli się wyżywić na posiadanych kawałkach ziemi. Około 200 000 osób wyjechało do Kanady i Stanów Zjednoczonych.

Polska była państwem konstytucyjnym i mimo wszelkich działań dyskryminacyjnych wobec Ukraińców, ci ostatni mieli realne możliwości organizowania życia społeczno-politycznego i publicznego. Działalność partii politycznych nie była zabroniona, chyba że była sprzeczna z prawem. Jednak działalność komunistów wykraczała poza konstytucję i była nielegalna.

Założona w 1919 r. Komunistyczna Partia Galicji Wschodniej (KPSG) w 1923 r. przekształciła się w Komunistyczną Partię Zachodniej Ukrainy (KPZU). Komuniści pracowali na całym terytorium zamieszkanym przez Ukraińców. Największy wpływ na masy mieli komuniści na przełomie lat 20. i 30., kiedy Polska przeżywała kryzys gospodarczy. W celu wykorzystania legalnych form walki kierownictwo KPZR utworzyło w 1926 r. szerszą i bardziej amorficzną organizację, Ukraiński Socjalistyczny Związek Chłopsko-Robotniczy (Selrob).

W latach 20. i 30. XX wieku ziemie zachodnioukraińskie pod polskim panowaniem stały się epicentrum walki narodowowyzwoleńczej całego narodu ukraińskiego pozbawionego państwowości. Wzięli w nim udział przedstawiciele różnych środowisk i nurtów politycznych. Głównym ośrodkiem legalnych umiarkowanych sił politycznych stała się Ukraińska Narodowa Unia Demokratyczna (UNDO). Powstała w 1925 r. w wyniku połączenia Ukraińskiej Ludowej Partii Pracy (UNTP) i małych organizacji centrowych w Galicji i Wołyniu. Na czele związku międzypartyjnego stali D. Lewicki, W. Mudry, S. Baran i inni.

Ukraińska Narodowa Unia Demokratyczna ogłosiła walkę o niepodległe i zjednoczone państwo ukraińskie środkami prawnymi, na zasadach demokratycznych, szeroko posługując się parlamentem, negując terrorystyczne i brutalne środki walki.

Na początku lat 30. UNDO zażądało autonomii ziem ukraińskich w granicach Polski. Później zapoczątkował „normalizację” stosunków polsko-ukraińskich. Jeden z liderów partii W. Wise’a został wybrany wicemarszałkiem Sejmu RP.

Ruch legalno-demokratyczny reprezentowany był także przez Ukraińską Socjalistyczną Partię Radykalną (USRP) i Ukraińską Partię Socjaldemokratyczną (USDP), które w walce o niepodległą Ukrainę inspirowały się ideami socjalistycznymi, ostro przeciwstawiając się totalitarnemu reżimowi bolszewickiemu.

Wielki kryzys gospodarczy lat 1929-1933, któremu towarzyszyło masowe zubożenie przede wszystkim ukraińskiego chłopstwa, problemy społeczne, dodatkowo zaostrzył konflikt polsko-ukraiński.

Latem 1930 przez Galicję przetoczyła się fala podpaleń mienia polskich „osadników”, napadów i pogromów. W sumie zarejestrowano około 2200 aktów „sabotażu”. Pod pretekstem walki z „ukraińskimi terrorystami” władze podejmują działania represyjne wobec ludności ukraińskiej, proklamując tzw. politykę pacyfikacji (uspokajania).

W połowie września 1930 r. polska policja i kawaleria szturmowały galicyjskie wsie, niszcząc z bezprecedensową brutalnością domy i placówki oświatowe, konfiskując mienie, fizycznie znęcając się nad chłopami, a czasem torturując ich na śmierć.

Aresztowano ponad 2000 Ukraińców, głównie młodych, a około 1/3 z nich skazano na różne kary pozbawienia wolności.

Wykorzystując trudności krajowej sytuacji politycznej, reżim J. Piłsudskiego w latach 30. nabrał cech dyktatury wojskowej. Polski Sejm został rozwiązany, a opozycyjne siły parlamentarne, w tym 30 posłów ukraińskich, trafiły do więzienia.

Nasiliły się represje wobec mniejszości narodowych. W 1934 r . w Berezie Kartuzki utworzono obóz koncentracyjny , w którym większość więźniów politycznych stanowili Ukraińcy, członkowie ruchu narodowowyzwoleńczego.

KPZR stała się centrum organizacyjnym sił prosowieckich na okupowanym przez Polskę terytorium Ukrainy. Zgodnie z decyzją Kominternu KPZR została uznana za część Komunistycznej Partii Polski, dając jej szeroką autonomię. Głównym hasłem komunistów zachodniej Ukrainy było zjednoczenie wszystkich etnicznych ziem ukraińskich w ramach sowieckiej Ukrainy.

Jednak popularność i autorytet KPZR zaczęły stopniowo spadać na początku lat 30. ze względu na informacje o wydarzeniach w kraju sowieckim – przymusowa gwałtowna kolektywizacja, Hołodomor 1932-1933, zaprzestanie ukrainizacji, zakrojone na szeroką skalę represje we wszystkich segmentach ludności, totalitarny reżim Stalina. Symboliczne stały się także losy KPZR, zlikwidowanej w 1938 r. decyzją Komitetu Wykonawczego Kominternu pod pretekstem przejęcia jej przez agencję faszystowską.

Stopniowo ukraiński nacjonalizm stał się najbardziej zauważalnym czynnikiem w życiu politycznym zachodniej Ukrainy. Już w 1920 r. głównym ośrodkiem nacjonalistycznego podziemia była Ukraińska Organizacja Wojskowa (UMO), zrzeszająca byłych żołnierzy UPR. Na czele UVO stał były dowódca Strzelców Siczowych, pułkownik E. Konowalec. Od połowy lat dwudziestych przywódcy UVO ciężko pracowali nad konsolidacją wszystkich sił nacjonalistycznych.

W rezultacie w Wiedniu w dniach 27 stycznia – 3 lutego 1929 odbył się I Zjazd (Wielkie Zgromadzenie) Nacjonalistów Ukraińskich. Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) została proklamowana na podstawie połączenia różnych ugrupowań. Stając się najbardziej wpływową w ukraińskim życiu politycznym, rozpoczęła później walkę o niepodległość i jedność Ukrainy. E. Konowalec został wybrany przewodniczącym Ukraińskich Nacjonalistów (PUN) . W przededniu II wojny światowej, pod ciągłym naciskiem władz polskich, OUN liczył prawie 20 000 świadomych bojowników i wielu sympatyków.

Przez długi czas ideologią OUN był integralizm ukraiński, czyli nurt, jak to określił D. Doncow (ukraiński publicysta, polityk, jeden z jego autorów), nacjonalizm. Nacjonalizm integralny głosił prymat wolności nad rozumem, prymat interesów narodowych nad indywidualnymi i argumentował, że ostatecznym celem walki jest osiągnięcie w jakikolwiek sposób niepodległości państwa. Takie zasady przypominały nieco ideologię totalitarną, która powstała w latach 30. w wielu krajach europejskich (Włochy, Niemcy i inne). Jednak ukraińskiego nacjonalizmu integralnego nie można utożsamiać z faszyzmem włoskim czy niemieckim; powstała pośród uciskanego narodu, bez własnych struktur państwowych.

Członkowie OUN osiągnęli swój strategiczny cel wyzwolenia spod władzy okupacyjnej i budowy niepodległego państwa ukraińskiego, wykorzystując różne środki walki. Zbrojny opór wobec okupantów i organizacja aktów terrorystycznych nasiliły się zwłaszcza po tzw. pacyfikacji przez Polaków na początku lat 30., kiedy to S. Bandera został regionalnym przywódcą OUN na zachodniej Ukrainie. Najsłynniejszą akcją OUN był zamach 15 czerwca 1934 r. na ministra spraw wewnętrznych RP B. Perackiego. Skutkiem tego aktu terrorystycznego było aresztowanie działaczy OUN, w tym S. Bandery i M. Lebida.

Represje wobec Polaków okazały się jednak niezdolne do przezwyciężenia narodowowyzwoleńczej walki narodu ukraińskiego. To się nasiliło. Podstępnie, w wyniku miny podłożonej przez sowieckiego agenta, E. Konovalets zginął w Rotterdamie 23 maja 1938 roku. Śmierć lidera OUN pozostawiła organizację bez przywództwa w przededniu kluczowych wydarzeń w historii Europy.

Całkowita populacja ukraińska na terenach pod panowaniem rumuńskim wynosiła 790.000. Sytuacja mniejszości ukraińskiej była tu jeszcze bardziej nie do zniesienia niż w Polsce. Od pierwszych dni podboju ziem ukraińskich władze rumuńskie prowadziły politykę brutalnego nacisku i całkowitej rumunizacji miejscowej ludności, uciekając się do jawnych aktów przemocy. W ten sposób od 1919 do 1928 na Bukowinie panował stan wojenny. Miejscowi Ukraińcy nie zostali uznani za odrębny naród, uznając ich za „ukrainizowanych Rumunów”.

Do 1927 r. wszystkie ukraińskie szkoły zostały zamknięte lub zrumunizowane, a prasa ukraińska została zakazana. Podjęto próbę rumunizacji Kościoła prawosławnego. Władze okupacyjne ingerowały nawet w osobiste sprawy człowieka, nakazując zmianę nazwisk ukraińskich na rumuńskie. Władze królewskie odpowiedziały na próby oporu ludności ukraińskiej surowymi akcjami karnymi. W ten sposób stłumiono powstania w Chocimiu (1919) i Tatarbunary (1924). Ten ostatni miał pozytywny wpływ. Bukareszt został zmuszony do liberalizacji reżimu wobec Ukraińców.

Rumunia była jednym z najbardziej zacofanych krajów w Europie. Przedsiębiorstwa przemysłowe północnej Bukowiny i Besarabii pozostały małe i na wpół rzemieślnicze. Kryzys gospodarczy w Rumunii rozpoczął się w 1928 roku. Przerodził się w depresję, która trwała prawie do końca lat 30. XX wieku. W czasie kryzysu liczba przedsiębiorstw przemysłowych na północnej Bukowinie spadła o prawie połowę.

Pracownicy, którym udało się utrzymać pracę, otrzymywali połowę pensji. Jeszcze gorsza okazała się sytuacja bezrobotnych. W Besarabii, podobnie jak w Rosji, ziemia właścicielska została podzielona między chłopów. Po aneksji regionu władze rumuńskie stopniowo odbierały chłopom około połowy ziemi obszarniczej, która została zwrócona dawnym właścicielom.

Światowy kryzys gospodarczy lat 1929-1933 dotkliwie odbił się na gospodarce chłopskiej. Ceny zbóż znacznie spadły, kukurydzy prawie sześciokrotnie. W rezultacie znacznie zmniejszyła się powierzchnia zasiewów głównych upraw. Wysokie podatki i niekorzystne warunki rynkowe doprowadziły do ruiny chłopskie gospodarstwa. W ten sposób w Besarabii powstały prawie wszystkie gospodarstwa chłopskie.

Krótkotrwała liberalizacja rumuńskich struktur władzy w latach 1928-1938 doprowadziła do legalizacji partii politycznych, co ożywiło ukraińskie życie społeczno-polityczne.

W 1927 r. pod przewodnictwem W. Zalozeckiego powstała Ukraińska Partia Narodowa (UNP) , która starała się bronić praw Ukraińców przy zachowaniu lojalności wobec Rumunii.

W 1929 r. na Bukowinie powstała partia Wyzwolenie, która opowiadała się za wstąpieniem do sowieckiej Ukrainy. Na początku lat 30. XX w. na Bukowinie rozwinął się ruch nacjonalistyczny, kierowany przez P. Hryhorowycza, O. Zabachyńskiego i D. Kvitkovsky’ego. Ruch ten stosował zasady organizacyjne i metody walki członków OUN z Galicji Wschodniej. W 1938 r. król Karol II ustanowił w Rumunii dyktaturę wojskową, która ożywiła represyjne działania rządu centralnego wobec Ukraińców.

Sytuacja ludności ukraińskiej na Zakarpaciu, która dobrowolnie przystąpiła do Czechosłowacji w listopadzie 1918 r., była znacznie lepsza niż w Polsce i Rumunii. Republika Czechosłowacka pozostała jedynym konsekwentnym państwem demokratycznym w Europie Środkowej i prowadziła liberalną, wyważoną politykę wobec mniejszości narodowych.

Zdecydowana większość ludności ukraińskiej (około 455 tys.) mieszkała na wschodzie kraju (obwód preszowski, Zakarpacie). Były to najbardziej zacofane gospodarczo regiony Czechosłowacji, dla których rząd praski starał się dołożyć starań, aby podnieść poziom życia miejscowej ludności. W tym celu w latach dwudziestych wprowadzono tu reformę rolną, która spowodowała redystrybucję ziemi wielkich magnatów węgierskich wśród chłopów. Ponad 32 000 gospodarstw chłopskich otrzymało dodatkowe 29 000 hektarów ziemi.

Udział produkcji przemysłowej w produkcie społecznym ogółem wyniósł 2%. Według spisu powszechnego z 1930 r. liczba zatrudnionych w przemyśle nie przekraczała 16 000. W ciągu 20 lat w regionie nie powstały nowe duże przedsiębiorstwa.

Poczyniono pewne postępy w dziedzinie edukacji publicznej. W Pradze otwarto Ukraiński Wolny Uniwersytet, Ukraińską Akademię Rolniczą w Podebradach, Ukraiński Wyższy Instytut Pedagogiczny im Драгоманова. Jednak mimo demokracji rząd czechosłowacki nie zgodził się na ustępstwa w głównej sprawie – przyznania Zakarpaciu autonomii.

Życie polityczne na Zakarpaciu, pomimo zacofania gospodarczego i kulturalnego, było dość aktywne. W regularnych wyborach do czechosłowackiego parlamentu zasiadło nawet 30 partii. Najbardziej wpływową siłą polityczną w kraju byli ukrainofile, zrzeszeni w Ukraińskim Związku Narodowym. Autorytatywnym przywódcą ukrainofilów był ks. A. Wołoszyn, doktor teologii i wybitny pedagog, stojący na czele Chrześcijańskiej Partii Ludowej (CNP). Ruch ukrainofilski bronił idei jedności Zakarpackich Ukraińców z całym narodem ukraińskim.

Rusofile i komuniści byli także wpływowymi siłami politycznymi na Zakarpaciu . Komuniści byli częścią Komunistycznej Partii Czechosłowacji i otwarcie bronili prokomunistycznych, prosowieckich pozycji, nalegając na przystąpienie regionu do sowieckiej Ukrainy.

W 1938 r . dramatycznie zmieniła się sytuacja polityczna na Zakarpaciu . Po podpisaniu układu monachijskiego rozpoczyna się proces rozpadu Republiki Czechosłowackiej. Na początku października 1938 r. Niemcy zajęły Sudety, scedowane na nie na mocy układu monachijskiego i zmusiły rząd czechosłowacki do przyznania autonomii Słowacji. Korzystając z tego, przywódcy ukrainofilów i rusofilów porozumieli się między sobą i zaapelowali do Pragi ze wspólnym żądaniem przyznania regionowi autonomii. Rząd praski zatwierdził pierwszą autonomiczną administrację kierowaną przez rusofila A. Brody. Nie trwało to jednak długo – 28 października 1938 r. do władzy doszedł Gabinet Ministrów na czele z A. Vodopaynym.

Państwo Zakarpackie-Ukraina (jak zaczęto nazywać Zakarpacie) zostało zbudowane w bardzo trudnych warunkach, pod presją okoliczności polityki zagranicznej. Tak zwany arbitraż wiedeński odbył się 2 listopada. Zgodnie z jego decyzją Węgry otrzymały południowe regiony Słowacji i Zakarpacia z przeważającą populacją węgierską wynoszącą 1 100 000. Jej stolica musiała zostać przeniesiona do Chustu.

Ukrainofile bez marnowania czasu rozpoczęli budowę państwowości na zredukowanym terytorium Ukrainy Karpackiej. Administracja, system edukacji i wydawnictwa zostały przetłumaczone na język ukraiński. Rozpoczęły się prace przygotowawcze do utworzenia siły zbrojnej – Siczy Karpackiej. Wkrótce było do 5 tysięcy żołnierzy. Rodacy z Zachodniej Ukrainy, Bukowiny i zamorskiej diaspory pomagali Zakarpatom budować państwo.

Kurs państwowości A. Wołoszyna został zaakceptowany przez ludność regionu: w wyborach do sejmu obwodowego w lutym 1939 r. koalicja partii ukraińskich uzyskała przytłaczającą większość głosów. 14 marca 1939 r. A. Wołoszyn ogłosił niepodległość i utworzył rząd tymczasowy. 15 marca Sejm wybrał prezydenta A. Wołoszyna w głosowaniu tajnym, ale jednogłośnie, i uchwalił ustawę o niepodległości Ukrainy Zakarpackiej, ustalił język państwowy, flagę i hymn.

Na dwa dni przed ogłoszeniem niepodległości Zakarpackiej Ukrainy, w porozumieniu z Węgrami, Hitler zgodził się zająć całe Zakarpacie. 15 marca wojska węgierskie przemaszerowały na nieokupowaną część Zakarpacia i po zaciekłych walkach szturmowały Chust. Nowo utworzone państwo narodu ukraińskiego przestało istnieć.

Proklamowanie Ukrainy Karpackiej miało wielkie znaczenie historyczne. Fakt ten ujawnił odwieczne nieodparte pragnienie narodu ukraińskiego do stworzenia własnego państwa narodowego, pomógł Zakarpatom w końcu zrealizować się jako część jednej ukraińskiej grupy etnicznej.

literatura

  1. Bojko OD Historia Ukrainy. – K., 1999.
  2. Verstyuk V. Ukraińska Rada Centralna. – K., 1997.
  3. Doroszenko D. Eseje o historii Ukrainy. – K., 1991. – T. 1-2.
  4. Historia Ukrainy. Mało znane nazwiska, wydarzenia, fakty. – K, 1996.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.