Na początku XX wieku socjologia na Ukrainie niewątpliwie rozwinęła się pod wpływem narastania idei odrodzenia narodowego narodu ukraińskiego. Myśl socjologiczna odzwierciedlała przejście ruchu narodowowyzwoleńczego od etapu kulturowej ukrainofilii do etapu zorganizowanej soborowej państwowości ukraińskiej

Powstanie Rewolucyjnej Partii Ukraińskiej w 1900 r. było swego rodzaju politycznym credo, które było tylko zwiastunem tego wielkiego, który za nami podąża”. Na początku XX wieku nasilił się ruch społeczno-polityczny na Ukrainie. Powstają nowe partie polityczne, rodzą się nowe siły postępowe, które zjednoczyły najróżniejsze siły społeczne.

W latach dwudziestych na Ukrainie panowała swoboda myśli politycznej. Przedstawiciele postępowej inteligencji: naukowcy, politycy W. Wynnyczenko, Roman Rozdolski, Borys Krupnicki i oczywiście Mychajło Hruszewski i wielu innych rozwijali problemy państwowości na Ukrainie, bronili idei jej jedności i suwerenności.

Poglądy postępowej inteligencji i polityków odzwierciedlały procesy polityczne zachodzące wówczas na Ukrainie, od liberalno-demokratycznej do socjalistycznej.

Zanim jednak zaczniemy mówić o roli M. Hruszewskiego w ukraińskiej socjologii, należy pokrótce wspomnieć, kim jest Hruszewski, jaką rolę odegrał w życiu publicznym i naukowym społeczeństwa.

Michaił Siergiejewicz Hruszewski urodził się 29 września 1866 r. w Chełmie. Dorastał na Kaukazie – najpierw w Stawropolu, a potem we Władykaukazie. Studiował w Gimnazjum w Tyflisie na Uniwersytecie Kijowskim (Wydział Historyczno-Filologiczny). Pracował na uniwersytecie pod kierownictwem Władimira Antonowicza.

Aktywny członek Gminy Kijowskiej, przewodniczący Towarzystwa Naukowego. Tarasa Szewczenki we Lwowie, redaktora „Notatek naukowych” tego towarzystwa. Od marca 1917 do kwietnia 1918 był przewodniczącym Centralnej Rady Ukrainy.

Autor prac wielotomowych „Historia Ukrainy-Rosji”, „Esej o dziejach narodu ukraińskiego”, „Historia literatury ukraińskiej” i innych.

Zmarł w Kisłowodzku 25 listopada 1934 r. Ciało Hruszewskiego zostało przewiezione do Kijowa. Pochowany na cmentarzu Bajkowo.

Dopiero na niepodległej Ukrainie nazwisko Mychajło Hruszewskiego znalazło prawdziwe uznanie. Z wysokością ducha i szlachetnością myśli położył najgłębsze ideologiczne podstawy odrodzenia narodowego i doprowadził do pierwszego w XX wieku przełomu narodu ukraińskiego do niepodległości. Za życia Hruszewski tak wiele robił i pisał, że powstała ogromna literatura o jego działalności twórczej i politycznej, ukształtowała się odrębna interdyscyplinarna dziedzina, którą nazwano studiami Hruszewa.

Mychajło Hruszewski to światowej klasy naukowiec, którego dziedzictwo twórcze imponuje zakresem tematycznym, encyklopedycznym charakterem i fundamentalnością. Jest autorem około dwóch tysięcy prac z zakresu historii, socjologii, literatury, etnografii, folkloru.

Jeśli chodzi o socjologię ukraińską, Hruszewski jest jednym z twórców i zwolenników idei ukraińskiej. Wielka erudycja w dziedzinie historii, literatury, sztuki dała Hruszewskiemu możliwość rozwinięcia zrozumienia procesu społecznego i rozwoju politycznego. Istota koncepcji historiozoficznej M. Hruszewskiego opiera się na 3 podstawowych pojęciach: ludzie, państwo i bohater w historii. Dla ludu, zdaniem M. Hruszewskiego, jest to pojęcie metafizyki okresu romantyzmu, kiedy jako państwo jest pojęciem anarchosocjalistycznym, a bohater w historii odpowiada koncepcji pozytywistycznej jako metodzie poznania. Mychajło Hruszewski widział w ludziach skuteczną siłę w historii. Badając historię narodu ukraińskiego, wysuwa ideę „samoobrony narodowej” i „śmierci narodowej”. Cała historia narodu ukraińskiego to rozbudzona energia samozachowawczego narodu w obliczu niebezpieczeństwa widocznej narodowej destrukcji. Na tej historycznej podstawie wyrastają ideały narodu ukraińskiego: wolność, równość i ludowy ideał sprawiedliwości lub autonomii.

Biorąc pod uwagę ewolucję tak zwanego „państwa klasowego”, Mychajło Hruszewski konkluduje, że taki proces charakteryzuje się znacznym nasileniem rywalizacji o władzę w elicie rządzącej, zauważa sprzeczności, jakie powstają między wojskiem a duchowieństwem, pałacem i arystokracją prowincjonalną, itp. I tu zwraca uwagę na tak potężną siłę, jak poczucie narodowe.

W swoich pracach M. Hruszewski udowadnia, że to nie Ukraina wyszła z Rusi, ale przeciwnie, Ruś Kijowska stała się pierwszą i najstarszą formą ukraińskiego życia.

W ujęciu socjologicznym M. Hruszewski stara się wyjaśnić kwestię roli państwa w rozwoju historycznym. Wracając do przeszłości, twierdzi, że państwo kijowskie powstało na własnej ziemi i nie zostało wprowadzone przez Wikingów, że naród ukraiński zawsze dążył do wyzwolenia społecznego i narodowego, stworzenia ukraińskiej państwowości.

Poglądy Mychajła Hruszewskiego na państwo odzwierciedlały wpływ koncepcji Mychajła Kostomarowa, Mychajła Drahomanowa, Serhija Podolińskiego, Mychajła Pawłyka i innych. Ale Mychajło Hruszewski włożył dużo kreatywności w koncepcję suwerenności państwa ukraińskiego, które na równych warunkach buduje relacje z innymi państwami. Autonomistyczno-federalistyczne poglądy Mychajła Hruszewskiego opierały się na mocnym przekonaniu, że autonomia Ukrainy będzie oparta na uczciwej i uczciwej federacji z Rosją. Później, pod presją wydarzeń, Mychajło Hruszewski poszedł proklamować suwerenność Ukrainy.

Stworzona przez niego holistyczna koncepcja ukraińskiego procesu historycznego wchłonęła najlepsze osiągnięcia współczesnej ukraińskiej nauki światowej, została oświecona wysoką świadomością i dlatego stała się rdzeniem ukraińskiego odrodzenia.

Mychajło Hruszewski to błyskotliwy, niezrównany organizator życia naukowego, przewodniczący Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego, sekcji historycznej Wszechukraińskiej Akademii Nauk, kierownik wydziałów uniwersyteckich i akademickich, założyciel lwowskiej i kijowskiej szkoły naukowej.

Mychajło Hruszewski to wybitna postać publiczna i państwowa, uznany przywódca rewolucji narodowo-demokratycznej. Jest jednym z tych polityków, którzy w pełni znali wielkość i przyjemność triumfu i gorycz porażki, ale do końca pozostali wierni idei wszelkiego życia – autoafirmacji swojego ludu.

M. Hruszewski reprezentował zupełnie nowy, wyższy poziom myśli narodowej i społecznej. Ze starym populizmem łączył go jedynie wiara w zgubny los ludu. Wszystkie inne aspekty światopoglądu M. Hruszewskiego znacznie różniły się od klasycznych poglądów populistów. Był bezpośrednim twórcą nowej epoki politycznej ukraińskiej historii.

M. Hruszewski był kolekcjonerem organicznym. Nie tylko stał się duchowym ojcem zjednoczenia zachodniej i wschodniej Ukrainy w jedno państwo, ale także starał się zjednoczyć wszystkie ziemie ukraińskie – Ukrainę węgierską, Kubań, Noworosję, ukraińską Besarabię, Polesie Północne, Podlasie, Chołmszczynę. Trudno odróżnić historyka M. Hruszewskiego od polityka M. Hruszewskiego. Widać to wyraźnie w jego stosunku do Chołmszczyny.

Jedną z wiodących linii koncepcji utworzenia państwa narodowego Mychajła Hruszewskiego jest idea jedności ziem ukraińskich. Podkreślił: „Narodowość i terytorium spotkały się właśnie u progu historycznego życia naszego narodu i stanowiły pierwszą podstawę jego rozwoju”.

Równie ważna dla nowoczesności jest idea suwerenności narodu ukraińskiego, którą obszernie uzasadnił, czy też, jak ujął to Mychajło Serhijowycz, „prawo do samodzielnego rządzenia na własnej ziemi”. Oczywiście twierdzenie, że zawsze był radykalnym niezależnym, byłoby odejściem od prawdy historycznej. Nie sposób jednak nie zauważyć, że jego poglądy autonomistyczne i federalistyczne przeszły znaczącą ewolucję, uwarunkowaną specyficznymi okolicznościami historycznymi. Świadczą o tym w szczególności tak wymowne dokumenty, jak Universals Rady Centralnej, gdzie autorski udział Hruszewskiego jest nie tylko niepodważalny, ale i decydujący.

Światopogląd Hruszewski, jak już wspomniano, był wnukiem epoki romantyzmu. Ale według jego naukowych narzędzi i metodologii był dzieckiem pozytywizmu i niemieckiego historyzmu. Zakres, w jakim Hruszewski szeroko i szczegółowo omówił źródła i dokumenty historyczne, budzi podziw dla współczesnego badacza. Doskonale orientował się w źródłach oryginalnych, jak we wszystkich współczesnych pracach z jego dziedziny. Stał w jej ścisłej czołówce, szeroko korzystając z dorobku nauk pokrewnych, takich jak archeologia, antropologia i folklor, młodych w czasach socjologii i archeologii, a nawet paleontologii i geologii. Nie ulega wątpliwości, że rzetelność Historii Ukrainy-Rosji Hruszewskiego wzbudziła głęboki szacunek wśród kolegów uczonych, którym trudno było zakwestionować jej ogólną koncepcję, przynajmniej w kontekście naukowej dyskusji, a nie polityki.

Inną charakterystyczną cechą naukowca Hruszewskiego jest ciągłe przypominanie czytelnikowi o tym, co jest w jego tekście faktem, a co hipotezą. Nigdy nie próbował oszukiwać siebie ani swoich czytelników. Naukowa uczciwość Hruszewskiego doskonale łączyła się z profesjonalną intuicją, z genialną umiejętnością odsiewania ziarna od plew w licznych i nie zawsze wiarygodnych dowodach historycznych.

Utworzenie demokratycznego, legalnego państwa ukraińskiego jest także jednym z lejtmotywów ideologicznego dziedzictwa Mychajła Hruszewskiego. Pokazał, że ewolucja ludzkości, pomimo wszystkich trudności, zmierza do ustanowienia sprawiedliwej demokracji. Władza w państwie powinna należeć do osób wybranych przez naród na zasadach demokratycznych, pracować dla ludu, polegać na woli większości.

Jako szef Centralnej Rady był głęboko przekonany, że nowa ukraińska państwowość powinna opierać się na zasadach demokracji i praworządności. Swoją pracą M. Hruszewski położył solidne fundamenty państwowości ukraińskiej. Pamięć o nim jest wieczna, prace naukowe są niewyczerpanym źródłem mądrości na całą wieczność.

Lista referencji

1. Socjologia: nauka o społeczeństwie / ogólnie. Andruszczenko wiceprezes, Gorlacha NI – Charków, 1997.

2. Ukraiński słownik encyklopedyczny – ALL. – Kijów, 2001.

3. Picha I. Socjologia. – Kijów, 2000.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.