Severin Nalyvayko urodził się w miejscowości Husiatyn na Podolu (obecnie Tarnopol) w rodzinie kuśnierza

Po śmierci ojca, torturowanego przez sługę polskiego magnata O. Kalinowskiego, przeniósł się wraz z matką do Ostroga, gdzie mieszkał jego brat Demian Nalewajko, absolwent szkoły ostroskiej nauczyciel szkoły ostroskiej, nadworny ksiądz księcia Konstantyna Ostrogskiego. Podobno Severin Nalyvayko kształcił się w Ostrogu, ale informacje o tym nie zachowały się. Z Ostroga Nalewajko udał się do Zaporoża, wielokrotnie brał udział w kampaniach Kozaków przeciwko Turkom i Tatarom, przeciwko innym krajom i pod dowództwem różnych hetmanów. Następnie wrócił do Ostroga, poszedł na służbę do księcia Ostroga kapitana korpusu dworskiego. W 1594 opuścił służbę. Po zawarciu przez Kozaków Zaporoskich porozumienia z ambasadorem cesarza Niemiec Rudolfa II Erichem Lyasotą Nalyvayko zebrał w regionie Bracławia oddział Kozaków nierejestrowych, z którym brał udział w wyprawach przeciwko Tatarom i Turkom w Mołdawii.

Wracając do Bracławia nawiązał kontakt z Siczą Zaporoską, zaprosił Kozaków do wspólnej walki z polską szlachtą i zaborcami turecko-tatarskimi. We wrześniu 1594 r. wraz z kozakami rejestrowymi hetmana Hryhorija Łobody wziął udział w drugiej wyprawie przeciwko Turkom w Mołdawii, podczas której Kozacy zdobyli twierdzę Tsetsoru, miasto Jassy, stolicę mołdawskiego władcy Aarona. Impulsem do powstania było przybycie wojsk Siewierina Nalewajki z kampanii mołdawskiej. Jesienią 1594 r. powstańcy chłopi, mieszczanie, drobna szlachta, oddziały nalewskie i kozacy nierejestrowi pokonali wojska polskie na południowej Buzie. Wiosną 1595 Nalyvayko i Loboda pomaszerowali przeciwko Turkom w Mołdawii na Węgrzech. Później zadali szereg klęsk wojskom litewskim K. Radziwiłła, zdobyli Słuck, Bobrujsk, Mohylew nad Dnieprem i inne. Na przełomie 1595 i 1596 roku powstanie ogarnęło Białoruś i Galicję.

24 marca 1596 r. powstańcy pod wodzą Nalewajka, Matwija Szauli i Hryhorija Łobody pokonali Polaków pod Biłą Cerkwią. Po nierównej walce z Polakami na szlaku Gostry Kamin, Kozacy wybrali hetmana Nalewajkę zamiast ciężko rannego Matwija Szauli. Rebelianci pod naciskiem przeważających sił wroga wycofali się do Perejasława. 26 maja 1596 r. na szlaku sołonickim koło Lubenia rozegrała się heroiczna bitwa oblężonych przez Polaków powstańców, która zakończyła się klęską Naływajki nad powstańcami. Rozpoczęły się spory między kozakami rejestrowymi i nierejestrowymi. Na wieść o rozmowach G. Łobody z S. Żółkiewiczem powstańcy podejrzewali go o zdradę stanu i zabili, a także wydali Polakom S. Nalewajkę i M. Szaulę. Podczas tych wydarzeń Polacy nagle zaatakowali obóz rebeliantów i pokonali go. 11 kwietnia 1597 r. S. Nalyvajka został publicznie rozstrzelany w Warszawie po brutalnych torturach.

Pod koniec XVI wieku na Ukrainie w związku z narastającym uciskiem szlachty polskiej, napadami Turków i Tatarów, nasileniem się antyprawosławnej ofensywy Kościoła katolickiego, której kulminacją była Unia Brzeska w 1596 roku, Kozacy przybywają z Polscy i własni, zjednoczeni, ukraińscy panowie feudałowie, a wyznanie prawosławne z ekspansji katolickiej. W latach 1591-1593 doszło do wielkiego powstania chłopsko-kozackiego pod wodzą hetmana kozackiego Krzysztofa Kosińskiego, które wstrząsnęło podstawami władzy arystokratycznej na Ukrainie. Powstańcy od jesieni 1591 iw 1592 roku zajęli prawie cały region kijowski i część Podola. Rząd polski stłumił powstanie ze względu na brak jedności powstańców i spory między kozakami rejestrowymi i nierejestrowymi oraz poparcie części ludności i miejscowej szlachty, w tym Konstantina Ostrozkiego, który pokonał Krzysztofa Kosińskiego pod miastem P. Rzeźnik w regionie Żytomierza.

Rosnąca arbitralność szlachty polskiej po klęsce Krzysztofa Kosyńskiego sprowokowała nowe powstanie w latach 1594-1596, w czasie którego na czele Kozaków rejestrowych stanął Hryhorij Łoboda, a nierejestrowych oddziały chłopskie i drobnoszlacheckie – Sewerin Nalewajko. Powstanie rozpoczęło się w Bracławiu. W tym czasie Severin Nalyvayko i hetman Hryhoriy Loboda właśnie wrócili z Mołdawii, gdzie wyruszali przeciwko Tatarom pomagającym Turkom w wojnie z Austrią. Jesienią i zimą 1594-1595 oddziały Łobody i Nalewajki, do których dołączyły oddziały chłopskie, drobna szlachta bezrolna i mieszczaństwo bracławskie, napadły na majątki bogatej szlachty, rozbiły pod Horodyszczem szlachtę bracławską.

W 1595 Nalewajko powtórzył kampanię w Mołdawii, a następnie na Węgrzech przeciw Turkom, skąd wrócił przez Zakarpacie do Galicji i Wołynia. Po drodze miejscowi dołączyli do oddziałów Nalewajki. Łoboda, który również brał udział w tej kampanii, wrócił przez Podole do obwodu kijowskiego, gdzie również wybuchły powstania chłopskie. Wszędzie chłopi i mieszczanie, podający się za Kozaków, wstępowali do armii powstańczej. Kampanie ukraińskich wojsk Łobody i Nalewajki w latach 1594-1595 przeciwko Turkom, którzy zdobyli Mołdawię i Węgry, zmusiły Port Sułtana do zaprzestania ofensywy w głąb Europy. Tymczasem powstańcy z Wołynia udali się na Białoruś, gdzie przy pomocy powstańców białoruskich chłopów i mieszczan zadali szereg klęsk litewskim oddziałom K. Radziwiłła, opanowali Słuck, Bobrujsk, Mohylew nad Dnieprem i inne miasta.

Gdy feudałowie białoruscy i litewscy zebrali dużą armię do odparcia powstańców, wojska Nalewajki wycofały się na Wołyń, ale to nie powstrzymało ruchu powstańczego na ziemiach białoruskich i litewskich, który rozprzestrzenił się na Polskę i Mazowsze. W tym czasie Kozacy pod wodzą Łobody działali na Polesiu i obwodzie kijowskim. Powstanie zagrażało więc istnieniu samej Rzeczypospolitej. Rząd polski, zdając sobie sprawę z powagi niebezpieczeństwa, zgromadził liczną armię, która w lutym 1596 r. pod dowództwem S. Żółkewskiego pomaszerowała na Wołyń i Bracław. Nalyvayko, zgodnie ze starożytnym zwyczajem kozackim, zorganizował duży mobilny obóz wozów, uzbrojonych w karabiny i haki. Po bitwie pod Pryłukami w rejonie Winnicy powstańcy wycofali się pod naciskiem wojsk polskich w kierunku Białej Cerkwi. W tym czasie pod Kijowem obozował M. Szaul, który zamiast G. Lobody został hetmanem, gromadząc wokół siebie okoliczną ludność. 23 marca 1596 r. oddziały Łobody, Naływajki i Szauli zjednoczyły się w pobliżu Białej Cerkwi, rozbiły dużą armię pod dowództwem księcia K. Rużyńskiego i wkroczyły do miasta. Ale gdy zbliżały się główne siły Żółkewskiego, rebelianci musieli opuścić Biłą Cerkiew i wycofać się w walce w kierunku Perejasława. Podczas odwrotu toczyły się zacięte walki na odcinku Ostrego Kamienia, niedaleko Trypilli, gdzie rebelianci stawiali desperacki opór wielkim siłom wroga.

To właśnie w tym czasie doszło do nieporozumień między przywódcami powstania. Nawet pod Białym Kościołem M. Shaul został hetmanem. Po kontuzji – Nalyvayko, ale z powodu niepowodzenia pod Trypillyą na czele wszystkich zjednoczonych jednostek został Loboda. Po bitwach pod Trypillią i Ostrym Kamieniem wojska polskie zepchnęły powstańców na lewy brzeg i w maju 1596 r. przystąpiły do oblężenia rzeki Sołonicy (niedaleko Lubenia), odcinając ich odwrót do Moskwy, gdzie Nalewajko zamierzał się wycofać.

Rebelianci wybrali bardzo dogodne miejsce do obrony. Z jednej strony nieprzejezdne bagna rzeki Suły, która wpadała do Sołonicy, z drugiej Kozacy pod wodzą Nalewajki, znający dobrze fortyfikacje, ustawili zaporę z czterech rzędów wozów, ziemnych wałów i okopów. . Pośrodku ułożyli drewniane kłody wypełnione ziemią, na których zainstalowano działa. Polacy nie mogli zaatakować takiego obozu. Powstało około sześciu tysięcy powstańców, a także wiele kobiet i dzieci. Żółkiewski zamierzał zdobyć obóz, gdy buntownicy nie mieli zapasów żywności i paszy dla koni. Jednocześnie prowadził tajne rozmowy z Łobodą, który zaczął siać kapitulację wśród oblężonych i dzielić Kozaków na dwa obozy. Podczas jednego ze spotkań kozacy, podejrzewając Lobodę o zdradę, zabili go i wybrali Kremskiego na hetmana kozaków rejestrowych. 26 maja 1596 r. rozpoczął się szturm wojsk polskich na obóz powstańców. W warunkach zaciekłego ostrzału artyleryjskiego, gdy w obozie zaczął się głód i epidemie, Kozacy zmuszeni byli do negocjacji. Żółkiewski obiecał buntownikom amnestię, jeśli złożą broń. Jednak Nalyvayko i Shaula nie chcieli się poddać. W tym przełomowym czasie rejestratorzy, korzystając z rozłamu w szeregach obrońców obozu, schwytali Nalewajkę, Szaula i innych przywódców powstańców i przekazali ich Żółkiewiczowi. W trakcie negocjacji wojsko polskie podstępnie zaatakowało obóz kozacki i zajęło go. Wbrew obietnicom Żółkewskiego kilka tysięcy powstańców, ich żon i dzieci, zostało zamordowanych, torturowanych i zabitych. Tylko niewielki oddział kozacki pod dowództwem Kremskiego wycofał się do Zaporoża. Severin Nalyvayko był dowódcą nowego szczebla, ponieważ miał wykształcenie i duże doświadczenie bojowe, więc stanowił szczególne zagrożenie dla Polaków. Został wywieziony do Warszawy, gdzie po długotrwałych torturach został publicznie stracony 11 kwietnia 1597 r.

Powstania chłopsko-kozackie z końca XVI w. były pierwszymi zorganizowanymi na dużą skalę manifestacjami połączonych sił ukraińskiego chłopstwa, kozaków i ludności miejskiej przeciwko polskiemu uciskowi arystokratycznemu Bohdanowi Chmielnickiemu. Jednocześnie powstania te ujawniły jedną ze słabości tego ruchu – rozdzielenie Kozaków rejestrowych i nierejestrowych oraz ich przywództwo w kluczowych momentach historycznych.

Nazwisko Severin Nalyvayko na zawsze pozostało w ukraińskiej historii i pamięci ludowej. Legendy i legendy opowiadają o jego odważnym zachowaniu podczas egzekucji. Jego imię przez długi czas siał strach wśród polskiej szlachty i inspirowało walkę. W 1598 roku, gdy mieszczanie Łucka napadli na magnata Kotelnickiego, jeden z przywódców Bogusz Wankowycz nazwał się Nalewajką. Poeta Kindrat Ryleyev uwielbił bohatera narodowego w wierszu „Nalyvayko” i Tarasa Szewczenki – w wierszach „Noc Tarasova” i „Haidamaki”, dramacie „Nazar Stodolya” i tragedii „Nikita Gaidai” oraz wierszu „On Holy Niedziela”. W naszych czasach cudowną powieść o Severinie Nalyvayko stworzył Mykola Vingranovsky.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.