Początek rozwoju samoświadomości. Samoświadomość dzieci. Samoświadomość nastolatków. Rozwój świadomości. Rozwój ontogenetyczny samowiedzy. Treść samooceny

Rozwój samoświadomości rozpoczyna się w najwcześniejszych stadiach ontogenezy wraz z odróżnieniem dziecka od świata przedmiotów i innych ludzi. Początkowo nie odróżnia się od innych, nie potrafi odróżnić swoich ruchów, które wykonuje, od tych, które do niej należą, a które wykonuje osoba dorosła, opiekując się nią. Pierwsze zabawy dziecka – najpierw częściami jego ciała (rączki, nóżki), a następnie przedmiotami ze świata zewnętrznego – wskazują na występowanie pierwotnego zróżnicowania jego czynnej i biernej roli w czynności ruchowej.

W tej czynności, w manipulacji przedmiotami iw relacjach z dorosłymi, stopniowo urzeczywistnia się fizyczne ja dziecka, poszczególne narządy zmysłów i części ciała. Doświadczenie percepcji i ruchu daje dziecku możliwość uświadomienia sobie własnych możliwości sensorycznych i motorycznych. Poprzez syntezę indywidualnych wyobrażeń ma pierwotny obraz własnego ciała, który przejawia się w umiejętności posiadania jego części i wykonywania dowolnych ruchów. W tym samym czasie następuje separacja; samo dziecko z przestrzeni, w której się znajduje.

Niezbędnym warunkiem rozwoju samoświadomości jest pojawienie się u dziecka zdolności do samodzielnego poruszania się w przestrzeni. Fakt ten inicjuje nowe formy relacji z dorosłymi, otwiera nowe drogi i źródła poznania własnych możliwości, poszerza granice poznania siebie jako samodzielnego podmiotu.

Szczególne znaczenie w rozwoju samoświadomości ma pojawienie się i rozwój mowy, która na jakościowo nowym poziomie włącza dziecko w sferę relacji z dorosłymi i innymi dziećmi. Opierając się na mnestycznej funkcji mowy, zapamiętuje epizody, wydarzenia swojego życia, stopniowo gromadzi poznawcze i afektywne doświadczenia na swój temat, a rozwój bardziej złożonych form myślenia daje podstawy do stopniowego uogólniania tego doświadczenia.

Dalszy rozwój samoświadomości dzieci wiąże się z wyodrębnianiem motywów działania, regulowaniem ich w czasie. Motywacje wyrażane są głównie w życzeniach dziecka. Świadomość pragnienia, jego przypisywanie sobie, świadomość działania jako środka urzeczywistniania tego pragnienia wiążą się z formułowaniem przez dziecko celu swojego działania, umiejętnością utrzymania tego celu i realizowania go. I choć pierwsze formy motywacji działań dziecka są jeszcze niedoskonałe – motywy dziecka na wczesnych poziomach ontogenezy są wciąż niestabilne, podlegają impulsywnym wpływom – to jednak ze świadomości motywów swoich działań zaczyna izolować duchowe „ja” dziecka.

Trzeci rok życia to okres intensywnego rozwoju umysłowego. Jeśli wcześniej dziecko nie myślało oddzielnie od zwykłych warunków, czuło się połączone z innymi, nazywało się po imieniu, mówiło o sobie w trzeciej osobie, to w wieku trzech lat to połączenie dziecka z otoczeniem nagle znika. Jednostka wchodzi w okres, w którym potrzeba zapewnienia i uzyskania niezależności prowadzi do szeregu konfliktów. Przede wszystkim jest to opozycja siebie wobec innych, która jest najczęściej negatywna. Często dziecko nie znaczy nic złego – po prostu chce doświadczyć własnej niezależności, poczuć własne istnienie.

Rozwój samoświadomości po trzech latach zmierza w kierunku narastania samoafirmacji osobowości dziecka, następuje dalsza kumulacja doświadczeń poznawczych, afektywnych i wolicjonalnych, co wpływa na zróżnicowanie samooceny i zwiększenie ich adekwatności.

W okresie od 7 do 12 lat proces samoświadomości przebiega powoli, bez zauważalnych skoków i kryzysów. Rezerwy mentalne gromadzą się, przygotowując przejście samoświadomości do jej ważniejszej formy genetycznej w okresie dojrzewania. Adolescencja to drugi krytyczny (po kryzysie trzech lat) okres w rozwoju umysłowym dziecka, niezbędny dla genezy samoświadomości.

W wieku 12 lat uwaga dziecka zaczyna przyciągać jego własną osobowość. Jednak nowy kryzys rozwija się w odwrotnym kierunku, jakby odwrotnym do poprzedniego. Rozpoczyna się także od sprzeciwu, ale wymierzonego nie tyle w samych ludzi, co w zwyczaje, relacje i ich przejawy w szerszym kontekście norm i postaw moralnych. Jeśli trzyletnie dziecko próbuje naśladować dorosłego, to nastolatek, przeciwnie, stara się być inny od niego, przeciwstawiać się mu, być niezależnym. Jeżeli stwierdza się samodzielność trzyletniego dziecka w zakresie pewnych działań praktycznych, to u młodzieży pragnienie samodzielności wyraża się w pojawieniu się świadomości swojego zaangażowania w osoby dorosłe, choć czasami takie postrzeganie jest sprzeczne z rzeczywistymi możliwościami dorastający.

Głównymi przyczynami wpływającymi na powstawanie nowotworów w samoświadomości adolescenta są przede wszystkim warunki społeczne jego życia, które stawiają nowe wymagania jego zachowaniu i działaniom wychowawczym, w systemie relacji z dorosłymi i tak dalej. Warunki te odwracają się od tych zmian biologicznych (dojrzewanie, zmiany neurohumoralne) i psychologicznych (komplikacje form abstrakcyjnego myślenia logicznego, różnicowanie i wyjaśnianie sfery emocjonalnej, poszerzanie sfery aktywności wolicjonalnej itp.), bez których trudno jest zrozumieć samoświadomość i niekonsekwencja nastolatka.

Po raz pierwszy w rozwoju osobowości konieczne stają się pewne przejawy samoświadomości – samoobserwacja, samopoznanie, stosunek do siebie, samoregulacja działań i zachowań. Stymuluje ich chęć samokształcenia, celowej zmiany siebie w związku ze świadomością własnej psychologicznej niezgodności z wymaganiami zewnętrznymi, ideałami, wzorcami moralnymi.

Interesowność, szybki wzrost samoświadomości z zewnątrz wyglądają jak nagła „eksplozja”. Wydają się powstawać z niczego. Jednak badania psychologiczne pokazują, że zainteresowanie nastolatka swoim wewnętrznym światem, myśli o sobie, o jego relacjach z innymi, jego miejscu w zespole powstają na podstawie jego zainteresowania innymi ludźmi, a zwłaszcza rówieśnikami. Rozwój zainteresowania innymi jest spowodowany nowymi formami komunikacji między młodzieżą. Opiera się na wspólnych ciekawych przypadkach, dyskusjach itp. Nawiązywane są głębsze relacje osobiste, związane z różnymi uczuciami (współczuciem, przyjaźnią, miłością itp.).

Wyniki samoobserwacji i autoanalizy, do których nastolatek odwołuje się dość często, są zapisywane w jego samoocenie. Rozwój samooceny nastolatków jest złożonym i kontrowersyjnym procesem. Młodzież określa dla siebie „standard dorosłości”, przez który sam siebie postrzega i ocenia, ale który nie zawsze odpowiada jego możliwościom. W rezultacie samoocena nastolatków często podlega wahaniom, jest niestabilna i generalnie nieodpowiednia. Albo nie docenia, albo przeciwnie, przecenia siebie; poziom jego roszczeń często nie odpowiada poziomowi faktycznych osiągnięć. Zachowanie kierowane taką samooceną może prowadzić do konfliktów z innymi. Nie oznacza to jednak, że rozwój samooceny nastolatków jest negatywną, błędną ścieżką. Taka nieadekwatność jest normą wiekową, jest całkiem naturalna i jest źródłem samokształcenia jednostki, jej dalszego rozwoju.

Samoocena nastolatka na wszystkich poziomach jego rozwoju jest zawarta w wewnętrznej regulacji zachowania, czynności, komunikacji. Jednocześnie psychologiczne warunki aktywności i komunikacji mogą mieć odwrotny wpływ na poziom samoregulacji. Tak więc nastolatek o stabilnej i adekwatnej samoocenie, która w warunkach sprzyjających zaspokajaniu jego potrzeby autoafirmacji przejawia się na odpowiednio wysokim poziomie samoregulacji moralnej zachowania, następuje jej dalszy rozwój. Jeśli nastolatek z taką samooceną znajduje się w takich warunkach komunikacji, w których stale ma do czynienia z niedocenianiem swoich umiejętności, ograniczoną niezależnością, upokorzeniem i regulacją działań, naruszona zostaje samoregulacja.

Wraz z rozwojem wszystkich obszarów samoświadomości, kształtowaniem umiejętności i zdolności do pracy nad sobą, przepaść między pragnieniem nastolatka do poprawy siebie a realizacją tego pragnienia w działaniach, zachowaniu i komunikacji. A wtedy samokształcenie z epizodycznej zmiany siebie staje się stałą własnością jednostki, jej potrzebą. Pozytywne efekty zmiany siebie pobudzają nastolatka do dalszego samokształcenia.

Młodzieńczy etap genezy samoświadomości ma szczególne znaczenie dla rozwoju osobowości, gdyż na tym etapie wznosi się ona na jakościowo nowy poziom, który wyznacza początek jej dojrzałości.

Tym samym w przejściu z jednego etapu do drugiego następuje konsekwentna komplikacja, poszerzająca zakres działań i zwiększająca rolę samoświadomości w procesie ogólnego rozwoju umysłowego jednostki. Jak już wspomniano, pomiędzy poszczególnymi etapami samoświadomości istnieje ciągłość wewnętrzna, dziedziczność – oznacza to, że każdy wyższy etap rozwoju nie tylko zaprzecza poprzedniemu, ale zawiera wraz ze zmiennymi, cząstkowymi składowymi nagromadzonymi w poprzednich stadiach stabilne, niezmienne składowych – jak w sposobie funkcjonowania samoświadomości i jej treści.

Ogólne cechy ontogenezy samoświadomości – pośredni i ciągły charakter rozwoju, tendencja integracyjna, rozwój w czasie, stadium, następstwo etapów, dialektyka zmienności i stabilności w środkach samoświadomości i jej treści – dotyczą każdego obszaru samoświadomości. Te ogólne cechy mają specyficzny wyraz w ontogenetycznych liniach samowiedzy, postaw emocjonalnych i wartościujących oraz samoregulacji.

Rozwój ontogenetyczny samowiedzy, jak również innych sfer samoświadomości, jest procesem przebiegającym w czasie. Warunkowo w genezie samowiedzy można podzielić na dwa główne poziomy. Pierwsza, specyficzna dla wczesnych stadiów ontogenetycznych rozwoju człowieka – około dorastania, charakteryzuje się niskim stopniem integracji. Przedstawienia samych siebie wydają się tutaj „wpisane” w konkretną sytuację, są bogate w treści bezpośrednie, sensoryczne. Choć pewne względnie stabilne aspekty idei własnego „ja” już się kształtują, wciąż brakuje całościowego, uogólnionego, esencjalnego rozumienia siebie związanego z istnieniem pojęcia siebie.

Głównymi sposobami poznania siebie na pierwszym poziomie samopoznania są samopostrzeganie i proste formy samoanalizy, które nie zanikają w kolejnych etapach rozwoju samoświadomości, dla których są punktem wyjścia, podstawa sensoryczna.

Specyfiką drugiego poziomu samowiedzy jest to, że korelacja wiedzy o sobie odbywa się nie w ramach „ja i drugi człowiek”, ale w ramach „ja i ja” i polega na działaniu poniekąd ukształtowana wiedza o sobie. Złożone formy autoanalizy, w szczególności analiza motywów własnego zachowania, stają się wiodącym sposobem badania własnego świata wewnętrznego. Wybrane motywy są oceniane przez osobę pod kątem zrozumienia wymagań społeczeństwa wobec niej i własnych wymagań wobec siebie. Ze względu na korelację form zachowania z określoną motywacją; ich analiza i ocena jest realizacją siebie jako podmiotu, do którego należą wybrane i analizowane stany i właściwości. W rzeczywistości „ja” zaczyna się realizować jako formacja holistyczna, jako jedność egzystencji zewnętrznej i wewnętrznej.

Jeżeli rozwój w ontogenezie procesów myślowych determinuje wewnętrznie rozwój samowiedzy, to geneza emocjonalnego i wartościującego stosunku do siebie zależy przede wszystkim od rozwoju sfery emocjonalnej dziecka, jego przeżyć emocjonalnych w ogóle. Integrację postaw emocjonalnych i wartościujących wobec siebie poprzedza zróżnicowanie pierwotne: emocje pojawiające się po pierwszym roku życia. Dziecko odczuwa radość z realizacji swojego potencjału, z dostępnej przemiany otoczenia, a radość ta działa jak „wzmocnienie” wykonywanych czynności. Dlatego dziecko następnym razem odważy się wykonać te same lub nawet trudniejsze czynności. Z indywidualnych reakcji emocjonalnych powstają złożone formacje emocjonalne, takie jak poczucie dumy, samozadowolenie, radość z sukcesu. W przyszłości ta radość z własnego sukcesu jest coraz bardziej realizowana. Niektóre reakcje emocjonalne dziecka, początkowo sytuacyjne, chwilowe, niestabilne, stają się stabilnym stosunkiem emocjonalnym do siebie.

Proces kształtowania się postawy emocjonalnej i wartościowej wobec siebie zmierza z jednej strony w kierunku uogólniania mniej lub bardziej jednorodnych, podobnych w modalności i treści przeżyć na uczucia złożone, a z drugiej – zróżnicowania na nowe, wyższe poziom uczuć o różnych znaczeniach. Różne uczucia, stany emocjonalne, przeżywane w różnym czasie, w różnych sytuacjach życiowych w związku z autorefleksją, samozrozumieniem itp., stanowią emocjonalny „fundusz” samoświadomości, który włącza się na każdym poziomie w procesy samowiedza i samoregulacja, w stopniu, w jakim je kieruje, nadaje im indywidualny, osobisty charakter i jest stale aktualizowany.

Rezultaty pracy integracyjnej w dziedzinie samowiedzy z jednej strony, a w dziedzinie emocjonalnego i wartościującego stosunku do siebie – z drugiej, łączą się w szczególną formację samoświadomości jednostki – jej ja. -szacunek.

Treść samooceny ma wiele aspektów, tak jak złożona i wieloaspektowa jest sama osobowość. Obejmuje świat: jego wartości moralne, relacje, możliwości. Jedyna holistyczna (globalna) samoocena jednostki kształtuje się na podstawie nowych samooceny pewnych aspektów jej świata mentalnego (samooceny częściowe). Każdy ze składników poczucia własnej wartości, nafta odzwierciedla stopień znajomości odpowiednich cech jednostki i stosunku do nich, ma swoją własną linię rozwojową, więc cały proces kształtowania się ogólnej samooceny jest sprzeczny i nierówny. Samoocena różnych komponentów osobowości może być na różnych poziomach stabilności, adekwatności, dojrzałości. Formy interakcji poczucia własnej wartości – jedność, spójność, komplementarność, konflikt – poprzedzają proces formowania się pojedynczej samooceny, towarzyszą mu i przejawiają się w ciągłym, czasem bolesnym i nieudanych poszukiwaniach siebie, w nieustannej dbałości o ich wewnętrzne świat, aby zrozumieć ich wartość, znaleźć swoje miejsce w złożonym systemie relacji społecznych, zawodowych, rodzinnych i osobistych.

Zgodnie z wewnętrzną strukturą samoocena obejmuje treści, które mogą mieć różne poziomy świadomości. Wynika to z faktu, że rezultaty samowiedzy i samooceny, na podstawie których kształtuje się samoocena, mogą przejawiać się również na różnych poziomach świadomości. Oznacza to, że samowiedza i postawa emocjonalna wobec siebie mają różne stopnie jasności i wyrazistości. Mogą też istnieć na nieświadomych myślach i uczuciach, w postaci intuicji – niejasnej świadomości, która nie znalazła adekwatnego wyrazu w postaci pewnego przeczucia. Niekiedy przewaga wyrazistego momentu w kompozycji samooceny pozbawia ją wewnętrznej logiki, argumentacji, spójności, korelacji z prawdziwymi cechami jednostki.

W procesie kształtowania jednolitej samooceny jednostki wiodąca rola należy do jej racjonalnego komponentu. To właśnie na podstawie autoanalizy wydaje się, że niedostatecznie jasne komponenty samooceny zostały zidentyfikowane i przeniesione ze sfery nieświadomości do sfery świadomej. Samoocena kształtuje się przy mniej lub bardziej aktywnym udziale jednostki i odzwierciedla jakościową specyfikę jej świata psychicznego, nie zbiegającą się czasem w niektórych elementach, a czasem całkowicie z obiektywną oceną osobowości; jego adekwatność, prawda, logika i spójność są ustalane na podstawie rzeczywistych przejawów osobowości w działaniu, zachowaniu. Na każdym etapie rozwoju osobistego samoocena z jednej strony odzwierciedla poziom rozwoju samopoznania oraz postawy emocjonalnej i wartościowej wobec siebie, z drugiej – jest ważnym wewnętrznym warunkiem ich rozwoju.

Na różnych genetycznych etapach samoregulacji współczynnik udziału samooceny w tym procesie jest różny. Wraz z wiekiem samoocena przeważa nad wpływem ocen zewnętrznych. Szczególnie zauważalna zmiana w skupieniu na poczuciu własnej wartości w okresie dojrzewania. Jednak uwzględnienie oceny zewnętrznej przejawia się w każdym wieku i ma stabilny indywidualny wyraz.

Tak więc samoocena od samego początku swojego pojawienia się implicite istnieje w strukturze regulacji zachowania. Człowiek nie zawsze jest świadomy swojej obecności, ale jest to podstawą porównywania siebie i swoich możliwości z wymaganiami i zadaniami różnych sytuacji interakcji społecznej. Samoocena daje szczególny nacisk na cały proces samoregulacji zachowania. Wynik tego procesu jest bezpośrednio skorelowany z adekwatnością stabilności i głębokością samooceny.

Dopiero wysoki stopień zagospodarowania tych nieruchomości oraz ich integracja zapewniają realizację samoregulacji na odpowiednim poziomie.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.