Praca poświęcona jest procesowi formacji etnicznej na Zakarpaciu, wpływowi na rozwój stosunków społecznych w krajach i regionach sąsiednich, w szczególności na Słowacji, Węgrzech, Bałkanach, Karpatach, Naddniestrzu i Wołyniu

Wielowiekowy proces formacji etnicznej na Zakarpaciu wywarł duży wpływ i był ściśle związany z rozwojem stosunków społecznych w sąsiednich krajach i regionach, m.in. na Słowacji, Węgrzech, Bałkanach, Karpatach, Naddniestrzu i Wołyniu.

Różne plemiona europejskie najechały Zakarpacie i żyły tu przez długi czas. Iwan Granczak uważa, że szczególnie ważnym etapem w etnicznej historii Zakarpacia była połowa i druga połowa I tysiąclecia p.n.e. Kiedy w wyniku wielkiej migracji ludów pojawiły się tu nowe plemiona bogate w tradycje kulturowe – Sklawinowie i Anty, którzy wysiedlili Dako-Ilirów. Mniej więcej w tym czasie w Górnej Pocisji mieszkali biali Chorwaci. Wtedy właśnie na tych ziemiach położono podwaliny pod kształtowanie się etnosu słowiańskiego.

Migracja słowiańska do Górnej Potyss wzrosła jeszcze bardziej pod koniec I i na początku II tysiąclecia, w okresie rozkwitu Rusi Kijowskiej. Wraz z przesiedleniem plemion z ziemi n – krewnych Chorwatów – Vyatichi, Buzhan, Dulib, Drevlyany, Krivichi, Ulychi i innych, rozprzestrzeniły się tutaj nazwy „plemiona rosyjskie”, „Rosja”, „Rusini”. Te etnonimy szybko się ugruntowały. Później nazwa „Rosja Karpacka” rozprzestrzeniła się na cały region.

Tak więc Rusini są pierwotnie kojarzeni ze Słowianami Wschodnimi. Już ich wczesna kultura miała wiele wspólnego z kulturą ludności Podkarpacia, Naddniestrza, Wołynia. Jednocześnie w kulturze Rusinów doszukiwały się wpływy kultury plemion bałkańskich, krajów Europy Środkowej, a nawet Zachodniej. Ułatwiło to w szczególności wejście Górnej Pocisji do I Królestwa Bułgarskiego, a później – Państwa Wielkomorawskiego.

Zakarpacie przez prawie półtora wieku było granicą wielkich mocarstw – Rusi Kijowskiej, Polski, Węgier i Czech. Naturalnie Zakarpacie najbardziej pociągała Rosja, której znaczenie miało wiele wspólnych cech zarówno w zarządzaniu, jak iw kulturze, ale nie było jej częścią. To właśnie w wiekach XX-XI stanowiło z jednej strony podstawę wspólności i pokrewieństwa Rusi Kijowskiej i Rusi Karpackiej, a z drugiej – wyznaczało główne cechy, które stały się nieodłączne dla Rusinów jako jedno znaczenie poddanych Słowianie wschodni.

Rozwój procesów etnicznych przyspieszył i stał się bardziej skomplikowany w okresie feudalizmu, który na Zakarpaciu, a także na Węgrzech, które go obejmowały, obejmuje duży okres od XX do XVIII wieku. W warunkach formowania się i rozwoju feudalizmu przebiegał proces formowania się narodowości – rosyjskiej, węgierskiej, rumuńskiej i innych. Węgrzy podbili Ruś Karpacką na przełomie XI – XII wieku i zamienili ją w „znak rosyjski”. Tak więc nazwa „Rosja” była w tamtych czasach mocno zakorzeniona.

Po najeździe mongolsko-tatarskim (połowa XIII w.) na Zakarpaciu wzrosła liczba imigrantów – Niemców, Wołochów, Węgrów.

Wzmocnił się także żywioł słowiański. Stałym źródłem jej uzupełniania było przesiedlenie Rusinów o randze księstwa galicyjsko-wołyńskiego. Wielu Słowian przybyło na Zakarpacie pod koniec XIV wieku wraz z księciem podolskim F. Koriatowyczem.

W rejonie Dniepru, jak wiadomo, stopniowo ustalano etnonim „Ukraina”, „Ukraiński”, a na Zakarpaciu, wbrew woli władz węgierskich, które zasadziły nazwę „Felvidek” („Górne Terytorium”) ludność w zabytkach pisanych pozłacane słowo, a w języku narodowym nazwa „Rosja Karpacka”, „Rusini”. To wskazywało, że ludność słowiańska Zakarpacia uważała się za genetycznie spokrewnioną z Rosją, ze Słowianami Wschodnimi. Rusini rozwinęli się jako odgałęzienie ludu słowiańskiego, bliskiego Ukraińcowi, ale jednocześnie nie tożsame z nim.

Rozwój etniczny na Zakarpaciu w XIX i na początku XX wieku różnił się znacznie od podobnych procesów w Galicji i na Ukrainie naddnieprzańskiej. W czasie, gdy ludność w Dnieprze i Galicji stopniowo uświadamiała sobie ideę ukraińskości, postrzegając się jako Ukraińcy, na Zakarpaciu, choć istniała idea jedności z braćmi wschodnimi, tylko niektórzy działacze ją promowali jedności z „Małymi Rosjanami i Małą Rosją” do Rosji. W literaturze coraz częściej używano nazwy „Rosja węgierska”, „Rosjanie węgierscy”, „Rosjanie karpacki”.

Świadomość etniczna na Zakarpaciu w pierwszej połowie XIX wieku pozostawała w tyle za sąsiednimi narodami, m.in. Słowakami, ze względu na zacofanie regionu, niedorozwój stosunków społecznych i politycznych.

Druga połowa XIX – początek XX wieku miała miejsce na Zakarpaciu pod znakiem rozszerzających się więzi z sąsiednimi ludami: Słowakami, Rumunami, Węgrami, a zwłaszcza Ukraińcami z Galicji i Bukowiny. Ale jednocześnie nasilił się atak rządu węgierskiego na prawa Rusinów. Zamknięto szkoły z ojczystym językiem wykładowym, zakazano wydawania czasopism, zmieniono nazwy miast i wsi na styl węgierski itp. Propaganda węgierska przekonywała, że Rusini to osobny naród, nie mający nic wspólnego ani z Ukraińcami, ani z Rosjanami. Równocześnie znaczna liczba intelektualistów była liderami polityki madaryzacji Rusinów. Do niej należało przede wszystkim duchowieństwo unickie.

Ale ich bracia na Wschodzie nie mogli przeciwstawić się Zakarpatom. W tym okresie na Zakarpaciu rozprzestrzeniła się idea ukrainizacji, wyrażono opinię, że Rusini to ci sami Ukraińcy, a Zakarpacie to ziemia ukraińska. Orientacja rozszerzyła się jednak również na Rosję. Można to jednak postrzegać jako pozytywny czynnik w walce z madaryzacją, która przyczyniła się do powstania idei jedności Rusi Karpackiej z centrum świata słowiańskiego.

Po I wojnie światowej i upadku Austro-Węgier pojawiło się pytanie o Zakarpacie: do jakiego kraju będzie ono należeć? W związku z tym ukształtowały się trzy nurty: na Ukrainę, na Węgry, do Czechosłowacji. Należy zauważyć, że idea ukraińskości znacznie się rozwinęła w czasie wojny światowej. Wielu Zakarpackich – Rusinów, Węgrów, Rumunów, Słowaków – było na Ukrainie jako żołnierze, spotykali się z Ukraińcami. Doprowadziło to do przyciągnięcia Rusinów na Ukrainę. Sowieci powstawali w miastach i wsiach, domagając się zjednoczenia z Ukrainą, co potwierdził Kongres Zakarpacki 21 stycznia 1919 r. w Chuście.

Należy podkreślić, że ludność uważała się za Rusinów, ale chciała zjednoczyć się ze swoimi braćmi Ukraińcami. Według badań, świadomość etniczna ludności Zakarpacia nie wykraczała poza rusinizm. Podczas I wojny światowej około 300 000 osób ze wschodnich regionów Austro-Węgier zostało przetrzymywanych we Włoszech. Niewielu z nich nazywało się Ukraińcami. Do pytania. Kim są, większość twierdziła, że są „Austriakami”, „Rusinami”, „Rosjanami”, „Rusinami”, „Rosjanami”. Oczywiście etnonimy „Rusini”, „Rosjanie”, „Rosja Karpacka” i obecność „Rosji Węgierskiej” wskazują na świadomość ludności Zakarpacia, a także Galicji i Bukowiny na ich bliskie związki z Rosją, zwłaszcza z Kijowską. Rus, z Ukraińcami.

Szeroko dyskutowano o opuszczeniu Zakarpacia w ramach nowych, demokratycznych Węgier, które powstały na gruzach monarchii habsburskiej. Ideę tę poparła węgierska ludność Zakarpacia i zwęgierzowana część inteligencji ruskiej. Ostatecznie zwyciężył pomysł przyłączenia się do Czechosłowacji (decyzja Centralnej Rady Ludowej Rosji z 8 maja 1919 r.), który poparły organizacje społeczne diaspory zakarpackiej. W ramach Republiki Czechosłowackiej Zakarpacie otrzymało nową nazwę – Rosja Podkarpacka.

W warunkach demokratycznej Czechosłowacji doszło do prawdziwego odrodzenia narodowego Rusinów: rozwój szkół, wydawnictw i bibliotekarstwa, możliwość kształcenia dzieci nawet z niższych klas na czechosłowackich uniwersytetach – wszystko to przyspieszyło poziom kulturowy ludności.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.