UE ustanawia nowy porządek prawny na gruncie prawa międzynarodowego dla wzajemnego rozwoju społeczno-gospodarczego państw członkowskich

Unia Europejska jest instytucjonalną strukturą tego, co powszechnie nazywamy integracją europejską, która z kolei jest długim procesem budowania „jeszcze ściślejszego związku między narodami Europy”. Jej charakter jest wyjątkowy i nie ma precedensu w dziedzinie prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych.

Nowoczesna UE jest wynikiem stopniowego rozwoju i przekształceń z organizacji czysto gospodarczej w strukturę przypominającą państwo federalne.

Złożoną strukturę Unii Europejskiej najlepiej obrazuje nadbudowa oparta na trzech filarach – to jest istota tzw. „teorii trzech filarów”. Pierwszy filar to Wspólnoty Europejskie, drugi to wspólna polityka zagraniczna (prawa człowieka, demokracja, pomoc zagraniczna) i bezpieczeństwa (europejska polityka bezpieczeństwa i obrony, jednostki wojskowe UE, Europejskie Siły Szybkiego Reagowania, utrzymywanie pokoju), a trzeci jest współpraca policyjna i sądowa w dziedzinie prawa karnego (walka z handlem narkotykami i bronią, terroryzmem, handlem ludźmi, przestępczością zorganizowaną, przekupstwem i oszustwami).

Prawo Unii Europejskiej to unikalny system prawny, który funkcjonuje równolegle z ustawodawstwem państw członkowskich UE. Przepisy prawa UE mają bezpośredni skutek w systemach prawnych jej państw członkowskich iw wielu dziedzinach regulują kwestie regulowane prawem krajowym. Dotyczy to zwłaszcza polityki gospodarczej i społecznej. UE tworzy nowy porządek prawny w ramach prawa międzynarodowego z myślą o wzajemnym rozwoju społeczno-gospodarczym państw członkowskich.

Podstawowe zasady prawa UE to nadrzędność prawa UE (obowiązek niestosowania przez sędziego krajowego przepisów krajowych, jeśli nie są one zgodne z prawem UE; obowiązek państw członkowskich do niestanowienia przepisów niezgodnych z prawem UE) , bezpośrednie stosowanie (reguły prawa) UE stosuje się w państwach członkowskich bez dalszego zatwierdzania przez prawo krajowe, każda osoba może wystąpić o zastosowanie prawa UE w swojej sprawie) oraz bezpośrednie działanie.

Wśród źródeł prawa unijnego znajdują się źródła prawa Wspólnoty Europejskiej, źródła II i III filaru UE (współpraca międzyrządowa), regulacje zgodne z Konstytucją dla Europy.

Charakter prawa Unii Europejskiej

Generalnie przeważa pogląd, że Unia Europejska nie ma statusu prawnego. Powinno to oznaczać, że Unia Europejska nie może nabywać praw i obowiązków, nie może prowadzić działalności prawnej, a zatem nie może być podmiotem prawa. Przykładów takiego stanu rzeczy jest wiele. Warto wspomnieć o najważniejszych z nich, na przykład: Unia Europejska nie może pełnić roli prawodawcy, nie może samodzielnie zawierać umów międzynarodowych, nie może być stroną umowy międzynarodowej, stroną sądu, a nawet nie może zatrudnić kogoś itp.

Jednak UE pośrednio korzysta z autonomii prawnej Wspólnot, na których jest zbudowana (art. 1 TUE). Traktaty założycielskie (art. 281 Traktatu Rzymskiego, art. 6 ust. 2 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS), art. 184 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom) uznają autonomię prawną dla Społeczności Społeczności są podmiotami prawa międzynarodowego publicznego, chociaż ich możliwości prawne są ograniczone w tych samych traktatach.

Ponadnarodowy charakter wyróżnia Wspólnotę spośród innych organizacji międzynarodowych. Oznacza to, że Wspólnoty są niezależne od krajów i uwzględniają w swoich działaniach własne, wspólne interesy. Czynniki, które nadają Wspólnotom ponadnarodowy charakter to: autonomia prawa wspólnotowego, bezpośredni wpływ prawa wspólnotowego na państwa członkowskie, bez ingerencji ich ustawodawców (o czym będzie mowa w dalszej części).

Traktat o Unii Europejskiej ustanowił potrójną strukturę UE, składającą się z trzech filarów: pierwszym filarem są Wspólnoty Europejskie, drugim Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa (WPZiB), a trzecim Współpraca w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych .

Pierwszym filarem są, jak wspomniano, Wspólnoty Europejskie: Wspólnota Europejska z nowym komponentem, Europejska Unia Gospodarcza (EWG), a także EWWiS i Euratom. Te dwa ostatnie odgrywają mniejszą rolę w życiu gospodarczym UE.

Zgodnie z art. 5 [3b] Traktatu Rzymskiego Wspólnoty Europejskie działają w ramach określonych w tym Traktacie i zgodnie z określonymi w nim celami. Sprawy, które nie wchodzą w zakres wyłącznej kompetencji Wspólnot, są przez nie realizowane tylko wtedy, gdy cele nie mogą być osiągnięte przez Państwa Członkowskie. Nazywa się to zasadą subsydiarności, zgodnie z którą Wspólnoty Europejskie nie mogą zajmować się sprawami, które mogą być realizowane przez państwa członkowskie.

Działania Wspólnot nie mogą być ukierunkowane na nic innego niż to, co jest konieczne do osiągnięcia celów Traktatu. Jest to tak zwana zasada proporcjonalności. Dzięki temu, poprzez mechanizmy ponadnarodowe, akty prawne odnoszące się do obszarów określonych w Traktacie mogą być przyjmowane za pośrednictwem instytucji Wspólnot. Tylko takie akty prawne podlegają zasadzie prymatu nad prawem krajowym, czyli bezpośredniej skuteczności tych dokumentów w państwach członkowskich.

Drugim filarem UE jest Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa. św. 11 [J.1] TUE określa cele WPZiB, w tym ochronę wspólnych wartości, niepodległość i integralność UE, wzmocnienie bezpieczeństwa UE i jej państw członkowskich, utrzymanie pokoju i wzmocnienie bezpieczeństwa międzynarodowego, rozwój oraz utrzymanie demokracji i prawowitych rządów, a także ochronę praw człowieka i podstawowych wolności. św. 12 [J.2] TUE wymienia instrumenty, za pomocą których cele będą osiągane: zasady i ogólne kierunki WPZiB, wspólne strategie, stanowiska, działania.

W ramach WPZiB omawiane są kwestie związane ze współpracą międzynarodową. Wymaga to jednomyślności, tzn. odmowa poparcia dokumentu prawnego przez którekolwiek państwo członkowskie pociąga za sobą niemożność przyjęcia tego dokumentu. Wyjątkiem są tutaj wspólne strategie, do przyjęcia których wystarczy zgoda większości kwalifikowanej. Dotyczy to spraw wspólnych działań i stanowisk, a także decyzji, jeśli nie dotyczą spraw wojskowych i obronności. Należy zauważyć, że spory dotyczące drugiego filaru nie mogą być rozpatrywane przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości.

Współpraca w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych to trzeci filar UE. Działania w tym obszarze zorganizowano w celu zapobiegania i zwalczania przestępczości zorganizowanej, terroryzmu, handlu ludźmi, narkomanii, handlu bronią, rasizmu i ksenofobii. W tym zakresie współpracują policja europejska (Europol) i organy sądowe państw członkowskich. Narzędziami wykorzystywanymi do osiągnięcia tych celów są: wspólne stanowiska, decyzje ramowe, decyzje i konwencje.

Decyzja ramowa to dyrektywa, która wiąże państwa członkowskie, ale nie ma bezpośrednich konsekwencji. Innym charakterystycznym aktem jest orzeczenie, które również nie ma bezpośrednich skutków i nie może być środkiem do harmonizacji prawa. Wszystkie powyższe instrumenty, z wyjątkiem Konwencji, przyjmowane są jednogłośnie. Konwencje są przyjmowane przez Radę, a następnie zaleca się państwom członkowskim przyjęcie ich zgodnie z ich prawem krajowym.

Niektóre obszary wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych zostały przeniesione Traktatem Amsterdamskim pod ograniczoną jurysdykcję Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, który np. za zgodą państwa członkowskiego może wydać wyrok. Ponadto Europejski Trybunał Sprawiedliwości jest uprawniony do dokonywania przeglądu decyzji ramowych i decyzji zaproponowanych przez państwo członkowskie lub Komisję. Zajmuje się również sporami między państwami członkowskimi, sporami między Komisją a państwami członkowskimi w sprawach dotyczących trzeciego filaru.

Definicja prawa europejskiego

Pojęcie „prawa europejskiego” jest trudne do zdefiniowania i niejednoznaczne. Dlatego też często rozróżnia się „prawo europejskie” sensu largo (w szerokim znaczeniu) i sensu stricto (w wąskim znaczeniu). W szerokim znaczeniu jest to międzynarodowy porządek prawny organizacji europejskich, do których należą nie tylko UE i Wspólnoty Europejskie, ale także OBWE, Rada Europy, EFTA i UZE. W wąskim znaczeniu jest to prawo związane z działalnością UE i Wspólnot Europejskich.

Często wyróżnia się tzw. prawo wspólnotowe, które zajmuje się wyłącznie funkcjonowaniem Wspólnot Europejskich. Warto zauważyć, że ta ostatnia koncepcja nie budzi wątpliwości. W rzeczywistości to kryterium przynależności tego dokumentu do prawa wspólnotowego rozszerza na niego jurysdykcję Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Gdyby jednak zawęzić to pojęcie wyłącznie do elementów, które podlegają bezwarunkowej jurysdykcji Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, czyli wyłącznie do prawa wspólnotowego, powstałby paradoks, że prawo europejskie powinno być wyłączone z prawa europejskiego, z wyjątkiem kilka sekcji, nie podlega jurysdykcji Trybunału Europejskiego.

Zasady i cechy prawa europejskiego

Niezależność prawa europejskiego

Autonomia acquis communautaire i jego jednoznaczne stosowanie we wszystkich państwach członkowskich była wielokrotnie podkreślana przez Trybunał Europejski. Państwa członkowskie, tworząc Wspólnoty, ograniczyły swoją działalność prawodawczą iw rezultacie umożliwiły stworzenie porządku prawnego niezależnego od krajowych i międzynarodowych systemów prawnych. Procedura ta jest jednakowo wiążąca dla wszystkich państw członkowskich i ich obywateli i powinna być stosowana przez sądy krajowe.

Prymat nad prawem krajowym

Zasada pierwszeństwa Wspólnot nad prawem krajowym państw członkowskich reguluje postępowanie w przypadku kolizji normy prawa krajowego z prawem wspólnotowym. W takich warunkach prawo wspólnotowe ma pierwszeństwo przed prawem krajowym. Należy podkreślić, że jest to wyłącznie kwestia wyższości w zastosowaniu. Jeżeli w prawie krajowym istnieje przepis sprzeczny z prawem wspólnotowym, nie oznacza to, że jest on automatycznie nieważny, a jedynie zakaz jego stosowania.

Prymat prawa wspólnotowego wynika z wiążącego charakteru prawa wtórnego (art. 249 [189] Traktatu Rzymskiego) i znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Europejskiego.

Natychmiastowość aplikacji

Bezpośredniość stosowania prawa oznacza, że prawodawstwo wspólnotowe jest normą działania bezpośredniego w państwach członkowskich bez konieczności jego ratyfikacji lub włączenia do prawa krajowego. Innymi słowy, prawo wspólnotowe bezpośrednio uznaje prawo i nakłada odpowiedzialność na instytucje wspólnot, państwa członkowskie i ich obywateli.

Zasada ta została uznana przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości, pomimo początkowego sprzeciwu niektórych państw członkowskich.

Zasada równości (niedyskryminacji)

Zasada równości oznacza, że żaden obywatel UE nie może być dyskryminowany ze względu na narodowość, płeć, rasę, pochodzenie etniczne, religię, przekonania, niepełnosprawność fizyczną lub umysłową, wiek lub orientację seksualną.

Zasada ta wynika z postanowień traktatów, aktów prawnych i orzeczeń Trybunału Europejskiego, na przykład w sprawie Iana Williama Cowana, Gabrielle Defrenne.

Jan William Covan był obywatelem brytyjskim, który podczas pobytu we Francji został zaatakowany, pobity i obrabowany w paryskim metrze. Napastnicy nie zostali złapani. W tym przypadku prawo francuskie przewiduje możliwość zwrotu kosztów na koszt państwa, ale wymagało to obywatelstwa francuskiego lub zgody na pobyt. Kovan złożył skargę o odszkodowanie na podstawie art. 12 [6 lub 7] Traktatu Rzymskiego, który zakazuje dyskryminacji ze względu na narodowość.

Sąd francuski, mając wątpliwości co do tego, czy wspomniany przepis prawa francuskiego jest sprzeczny z prawem wspólnotowym, zwrócił się o wykładnię do Trybunału Europejskiego. W swoim wyroku Trybunał Europejski orzekł, że w odniesieniu do osób, dla których prawo do podróżowania do państwa członkowskiego jest gwarantowanym prawem Wspólnot, kraj nie może uzależniać odszkodowania za szkody wyrządzone w tym kraju od obywatelstwa tej osoby lub zgoda na pobyt tam.

Sprawa Gabriela Defrena dotyczyła równego traktowania pracowników ze względu na płeć (art. 141 [119] Traktatu Rzymskiego). Pani Deren była stewardesą w belgijskich liniach lotniczych Saben i przeszła na emeryturę w wieku 40 lat zgodnie z prawem krajowym. Uznała jednak, że ten belgijski przepis dyskryminuje ją, pozbawiając ją w szczególności zarobków. W związku z tym złożyła pozew do sądu belgijskiego, powołując się na art. 119 Traktatu Rzymskiego, który zakazuje dyskryminacji ze względu na płeć. Sąd belgijski mając wątpliwości skierował tę kwestię do Trybunału Europejskiego. Trybunał Europejski orzekł, że wyrażony w art. 119 Zasada równego wynagrodzenia kobiet i mężczyzn jest jedną z podstawowych zasad prawa wspólnotowego i można się na nią powoływać przed sądami krajowymi. Sądy są zobowiązane do ochrony praw wynikających z tej zasady.

Zasada solidarności

Zasada ta jest najlepiej wyrażona w artykule 10 [5] Traktatu Rzymskiego: „Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki, ogólne lub szczególne, w celu zapewnienia wykonania zobowiązań wynikających z niniejszego Traktatu lub działań podejmowanych przez instytucje Powstrzymują się od wszelkich działań, które mogłyby zagrozić urzeczywistnieniu celów niniejszego Traktatu.”

Zasada solidarności oznacza z jednej strony, że państwa członkowskie nie mogą zaniechać poszanowania praw Wspólnot w ich interesie narodowym, a z drugiej strony muszą dołożyć wszelkich starań, aby jak najlepiej wdrażać przepisy prawa wspólnotowego móc.

Zasada pomocniczości

Zasada pomocniczości określa podział kompetencji między państwa członkowskie a Wspólnotę, zgodnie z art. 5 [3b], dołączony do Traktatu Rzymskiego Traktatem z Maastricht: Wspólnota działa w granicach uprawnień przyznanych jej Traktatem oraz celów w nim realizowanych. W dziedzinach, które nie wchodzą w zakres jej wyłącznych kompetencji, Wspólnota działa zgodnie z zasadą pomocniczości. Jeżeli cele proponowanego działania nie mogą zostać w wystarczającym stopniu osiągnięte przez Państwa Członkowskie, zakres i wyniki proponowanego działania mogą być lepiej osiągnięte przez Wspólnotę. Żadne działanie Wspólnoty nie może wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów niniejszego Traktatu.

Mówiąc najprościej, zasada pomocniczości oznacza, że sprawy, w których Wspólnota nie ma wyłącznych kompetencji, nie mogą być prowadzone, dopóki państwo członkowskie nie będzie w stanie samodzielnie osiągnąć tego celu, przynajmniej tak dobrze jak Wspólnota.

Wniosek

Tym samym Trybunał Europejski sformułował i uznał za źródło prawa unijnego następujące zasady:

  • zasadę odpowiedzialności Unii Europejskiej za szkody wyrządzone aktami lub decyzjami jej organów lub urzędników;
  • zasada „proporcjonalności”: działania i decyzje Unii Europejskiej muszą być terminowe i konieczne, zmierzające do osiągnięcia celu Unii, a negatywne konsekwencje tych działań lub decyzji nie mogą wykraczać poza to, co jest konieczne do osiągnięcia tego celu;
  • zasada „ochrony uzasadnionych oczekiwań”: ponieważ obywatele i organizacje w Unii planują swoją działalność w oparciu o prawo UE, istotne zmiany w nim nie powinny mieć mocy wstecznej, z wyjątkiem pilnej potrzeby podjęcia takich działań;
  • zasada „ne bis in idem” (zasada zakazująca podwójnego karania za jedno przestępstwo): przy podejmowaniu jakiejkolwiek decyzji o zastosowaniu sankcji przez UE należy uwzględnić wszystkie wcześniejsze decyzje organów krajowych w sprawie nałożenia sankcji ;
  • powszechne prawa i wolności człowieka.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.