Pojęcie osobowości. Wolność osoby i odpowiedzialność. Zachowania społeczne jednostki. Teoria ról osobowości

Pojęcie osobowości. Słowo „osobowość” w języku angielskim pochodzi od łacińskiego „persona”. Pierwotnie słowo to oznaczało maski noszone przez aktorów podczas przedstawienia teatralnego w starożytnym dramacie greckim. Niewolnik nie był uważany za osobę, do tego trzeba być wolną osobą. Wyrażenie „stracić twarz”, obecne w wielu językach, oznacza utratę miejsca i pozycji w pewnej hierarchii. W języku rosyjskim termin „twarz” był od dawna używany do opisu wizerunku twarzy na ikonie.

Należy zauważyć, że w językach wschodnich (chiński, japoński) pojęcie osobowości kojarzy się nie tylko i nie tyle z ludzką twarzą, ale z całym jego ciałem. W tradycji europejskiej twarz jest postrzegana w opozycji do ciała, ponieważ twarz symbolizuje ludzką duszę, a chińskie myślenie charakteryzuje się pojęciem „witalności”, które obejmuje zarówno duchowe, jak i fizyczne cechy jednostki.

Zarówno w myśleniu wschodnim, jak i zachodnim zachowanie „twarzy”, to znaczy osobowości, jest kategorycznym imperatywem godności człowieka, bez którego nasza cywilizacja utraciłaby prawo do bycia człowiekiem. Pod koniec XX wieku stało się to prawdziwym problemem dla setek milionów ludzi, ze względu na ciężar konfliktów społecznych i globalnych problemów ludzkości, które mogą zmieść człowieka z powierzchni ziemi.

Tak więc od samego początku pojęcie „osobowości” obejmowało zewnętrzny, powierzchowny wizerunek społeczny, jaki jednostka przybiera pełniąc określone role życiowe – „maskę”, twarz publiczną, w obliczu innych.

Warto zauważyć, że łaciński termin „homo” pochodzi od pojęcia „humus” (gleba, proch strzelniczy), z którego zbudowany jest człowiek, a w językach europejskich „człowiek” pochodzi od „manus” (ręka) . W n słowo „człowiek” ma rdzeń „czoło”, czyli czoło, górna część człowieka, która zbliża go do stwórcy.

Tak więc nawet etymologiczne cechy osobowe człowieka niosą ze sobą inny ładunek semantyczny w zależności od konkretnej kultury i cywilizacji.

Pierwszą koncepcją, od której należy rozpocząć badanie problemu osobowości, jest „indywidualna”. Dosłownie oznacza niepodzielną część całości. Ten rodzaj „atolu społecznego”, jednostka jest uważana nie tylko za pojedynczego przedstawiciela rasy ludzkiej, ale także za członka grupy społecznej. W historii filozofii i myśli społeczno-politycznej znany jest indywidualizm – koncepcja filozoficzno-etyczna, która afirmuje prymat jednostki nad jakąkolwiek formą wspólnoty społecznej, opartą na ideach dotyczących atomowości jednostki.

O wiele bardziej wymowny jest inny termin „indywidualność”, który oznacza wyjątkowość i oryginalność człowieka w całym bogactwie jego osobistych cech i cech. Człowiek działa najpierw jako „osoba”, „jednostka przypadkowa” (Marks), potem jako jednostka społeczna, uosobiona grupa społeczna, a następnie jako osoba. Osobowość jest tym bardziej istotna, im bardziej w jej załamaniu ukazane są ogólne, uniwersalne cechy.

Indywidualność to nie tylko „atomowość” człowieka, ale raczej cechy jego jednostkowości i oryginalności, które wykraczają poza tę niezwykłość. W przeciwnym razie indywidualność człowieka nie różniłaby się od indywidualności, powiedzmy, krzesła lub stołu. Dobrze powiedziane w tym względzie, współczesny niemiecki filozof J. Habermas, „moja koncepcja siebie” ma sens tylko wtedy, gdy osoba jest rozpoznawana jako osoba w ogóle i jako ta indywidualna osobowość.

Z drugiej strony nie mniej słuszne jest stwierdzenie, że człowiek jest pluralizmem i w nim według np. G.M. Gurdżijew „nie ma indywidualności… nie ma jednej wielkiej jaźni”. Człowiek dzieli się na wiele małych „ja”. Prawdopodobnie rację ma Oscar Wilde, który twierdził, że duszy ludzkiej nie można pojąć ludzkim umysłem: „Ty sam jesteś ostatnią ze wszystkich tajemnic”.

Przejdźmy do problemu genezy, pochodzenia cech osobowości człowieka. Powstaje pytanie – kiedy rodzi się człowiek?

Oczywiście termin „osobowość” nie odnosi się do noworodka, chociaż wszyscy ludzie rodzą się jako jednostki i jako jednostki. To ostatnie oznacza, że u każdego nowo narodzonego dziecka cała jego prehistoria jest w unikalny i niepowtarzalny sposób odzwierciedlona zarówno w genotypie, jak i fenotypie.

W okresie płodowym kładzie się wiele warunków rozwoju osobistego, co wymaga odpowiedniego zrozumienia w ramach określonego światopoglądu.

„Kryzys porodowy” ma nie tylko znaczenie fizjologiczne, ale w dużej mierze determinuje parametry aktywności umysłowej osoby dorosłej. Pierwszy krzyk to krzyk „nie!”, podkreślają współcześni eksperci – jest to odrzucenie tego, co nazywa się życiem. S. Groff przestudiował przedstawienie gwałtownego, obraźliwego i represyjnego charakteru sytuacji ludzkich narodzin. Usystematyzował i podsumował doświadczenia embrionalne pacjentów w zmienionym stanie świadomości i na tej podstawie opracował metodę „drugich narodzin”.

W zakresie osobistego samostanowienia należy podkreślić, że człowiek budzi się do życia z doświadczeniem porodu, a przed urodzeniem z doświadczeniem wspólnoty prenatalnej. Co więcej, najnowsze dane dotyczące specyfiki genomu człowieka sugerują, że jesteśmy najściślej spokrewnieni z przyrodą ożywioną i nieożywioną, a treść przesłanki każdego człowieka jest w dużej mierze zdeterminowana naturalnymi rozumami człowieka.

W ten sposób dziecko jest już wyraźną, jasną osobowością, a każdy dzień jego życia zwiększa potrzebę różnych reakcji na otaczający go świat. Dosłownie od pierwszych dni życia, od pierwszych karmienia, kształtuje się specyficzny styl zachowania dziecka, tak dobrze znany matce i bliskim. Osobowość dziecka dorasta do dwóch lub trzech lat, co porównuje się z zainteresowaniem małpy światem i rozwojem własnego „ja”. Ogromne znaczenie dla przyszłości mają specjalne „krytyczne” momenty, podczas których zachowane są żywe wrażenia otoczenia, które następnie w dużej mierze determinują ludzkie zachowanie. Nazywane są „impresjami” i mogą być bardzo różne, na przykład utwór muzyczny, który wstrząsnął duszą opowieścią, obrazem wydarzenia, wyglądem osoby.

Dalszy rozwój osobowości wiąże się z „pochodzeniem” innych okresów wieku, az drugiej strony z osobliwościami rozwoju dziewcząt i chłopców, dziewcząt i chłopców. Wiek, zawód, krąg społeczny, epoka – wszystko to kształtuje osobowość. Na drodze do życia nieuniknione są wzloty i upadki – zwykle w okresie dojrzewania iw wieku 30-40 lat oraz stagnacja (25-30, 40-45). Granice w życiu człowieka to oddzielenie od rodziny rodzicielskiej, tworzenie własnej rodziny, narodziny dzieci itp.

Kształtowanie się osobowości następuje w procesie przyswajania przez ludzi doświadczeń i orientacji wartości tego społeczeństwa, zwanego socjalizacją. Człowiek uczy się pełnienia specjalnych ról społecznych, tj. uczy się zachowywać zgodnie z rolą dziecka, ucznia, męża itp. wszystkie mają silny kontekst kulturowy, aw szczególności są w dużym stopniu zależne od stereotypu myślenia. Jeśli nie ma poważnych wad wrodzonych w rozwoju mózgu, konsekwencje porodu lub urazu choroby, kształtowanie się osobowości – wynik interakcji człowieka i społeczeństwa. W ciągu życia człowiek może w pewnym stopniu utracić cechy osobowości z powodu rozwoju przewlekłego alkoholizmu, narkomanii, ciężkich chorób OUN itp. w zasadzie człowiek może „umrzeć” w żywej osobie, co wskazuje na złożoną strukturę wewnętrzną tego zjawiska.

Pierwszym aspektem Jaźni jest tzw. Ja cielesne lub fizyczne, doświadczanie własnego ciała jako ucieleśnienia jaźni, obraz ciała, doświadczanie wad fizycznych, świadomość lub zdrowie choroby. W postaci cielesnej Jaźni odczuwamy nie tyle osobowość, ile jej materialne podłoże – ciało, przez które się manifestuje i nie może się zamanifestować inaczej. Ciało jest bardzo dużym wkładem w holistyczne poczucie własnej jaźni – każdy wie o tym z własnego doświadczenia. Ja cielesne nabiera szczególnego znaczenia w okresie dojrzewania, kiedy samo Ja zaczyna wysuwać się na pierwszy plan, a inne aspekty Ja wciąż pozostają w tyle w swoim rozwoju.

Drugim aspektem jaźni jest jaźń z rolą społeczną, która wyraża się w poczuciu bycia nosicielem określonych ról i funkcji społecznych. Dominacja Ja społeczno-rolniczego jest cechą biurokraty, który myśli o sobie jako o ucieleśnieniu pewnych funkcji zawodowych i interesów państwa – a Ja nie zawiera nic poza tym.

Trzeci aspekt to Ja psychologiczne, zawiera percepcję własnych cech, dyspozycji, motywów, potrzeb i zdolności oraz odpowiada na pytanie „kim jestem?”.

Czwartym aspektem Jaźni jest poczucie siebie jako źródła aktywności lub odwrotnie, biernego obiektu wpływu, doświadczania własnej wolności lub jej braku. Można ją nazwać jaźnią egzystencjalną, ponieważ odzwierciedla cechy osobowe najwyższego poziomu egzystencjalnego, cechami nie są jakieś specyficzne struktury osobowości, a ogólne zasady relacji jednostki z otaczającym ją światem.

Wreszcie piątym aspektem jaźni jest relacja do siebie lub treść jaźni. Najbardziej powierzchownym przejawem relacji do siebie jest samoocena – ogólne nastawienie „+” lub „-” do siebie. Należy odróżnić samoocenę – stosunek do siebie jakby z boku, ze względu na niektóre z moich realnych mocnych lub słabych stron – oraz samoakceptację – bezpośredni emocjonalny stosunek do siebie, niezależnie od tego, czy posiadam jakieś cechy, które wyjaśnij tę postawę. Nie mniej ważnymi cechami relacji do siebie są stopień jej integralności, integracji, a także autonomia, niezależność od ocen zewnętrznych.

Istnieje kilka głównych społecznych typów osobowości, które można prześledzić na historycznej ścieżce rozwoju człowieka:

„Aktorzy” – bo takie najważniejsze – aktywne działanie, zmienianie świata i innych ludzi, w tym samego siebie, „myślicieli” – to ludzie, którzy według Pitagorasa przychodzą na świat nie po to, by konkurować i żądać, ale patrzeć i myśleć , ludzie uczuć i emocji – którzy dotkliwie odczuwają, jak „szczelina świata” (Heine) przechodzi przez ich serca, humaniści i asceci – mają żywe poczucie szczerego stanu drugiego człowieka, jakby „wpływał” do niego , ułatwiając szczere i cielesne cierpienie.

W głównych kulturach i cywilizacjach Ziemi istnieją pewne typy osobowości, które odzwierciedlają cechy Wschodu i Zachodu. Jeśli więc porównamy europejski kanon osobowości, który odzwierciedla ideał cywilizacji zachodniej z Japończykami, jako wzorcem kultur wschodnich, widać oczywiste, istotne różnice. W modelu europejskim jednostka rozumiana jest jako pewna integralność, a dla Japończyków bardziej charakterystyczne postrzeganie jednostki i jej działań jako zbioru kilku „kręgów odpowiedzialności” – w stosunku do cesarza, rodziców, przyjaciół, samego siebie, itp.

Wreszcie, istniejące religie świata rozwinęły swój normatywny ideał osobowości, który odzwierciedla istotę i dogmatyczny rdzeń każdej religii. Tak więc chrześcijański ideał osobowości opiera się na miłości Boga i miłości bliźniego, nierozerwalnie związanych w islamskim modelu osobowości ścisłym i nienagannym wykonaniu woli Allaha, dla osoby wychowanej w tradycji buddyjskiej, najważniejsze to świadomość czterech „szlachetnych” prawd i chęć podążania „ósmą” ścieżką do oświecenia. W tym w ramach trzech światowych religii można wyróżnić różne typy osobowości i sposoby jej poprawy

Oczywiście nie wyczerpuje to zakresu tej koncepcji i najwyraźniej większość ludzi łączy cechy różnych typów osobowości, a czasami następuje zmiana przywództwa. Tutaj ważne jest, aby zrozumieć jedną rzecz – wybór osobistej ścieżki i pola działania – wynik wolnej woli. Zatem jednostka jest nie do pomyślenia poza zjawiskiem woli, a szczera natura człowieka, mówiąc słowami Hegla, „jest wolnością, wolną duchowością”.

Wolność osoby i odpowiedzialność

Wola – jedna z głównych kategorii filozoficznych charakteryzujących istotę człowieka i jego egzystencji, polegająca na zdolności jednostki do myślenia i działania zgodnie z jej ideami i pragnieniami, a nie pod wpływem przymusu wewnętrznego lub zewnętrznego. Filozofia woli ludzkiej była przedmiotem myśli Kanta i Hegla, Schopenhauera i Nietzschego, Bierdiajewa i Sołowjowa. Wolę rozważano w odniesieniu do konieczności, arbitralności i anarchii, równości i sprawiedliwości.

Zakres rozumienia tego pojęcia jest niezwykle szeroki – od całkowitego zaprzeczenia samej możliwości wolnego wyboru (behawioryzm), po „ucieczkę od wolności” (E. Fromm), w całkowicie cywilizowanym społeczeństwie. W rosyjskiej tradycji filozoficznej kategoria wolności była skorelowana z pojęciem „wolności” lub „mason”. Pojęcie wolności narodziło się w chrześcijaństwie jako wyraz idei równości ludzi wobec Boga i możliwości wolnego wyboru człowieka na drodze do Boga.

Wolność woli to pojęcie oznaczające możliwość niezakłóconego wewnętrznego samostanowienia osoby w realizacji określonych celów i zadań jednostki.

W historii myśli filozoficznej wolę interpretowano dwojako: w pierwszym jako konsekwencję determinacji naturalnej i ponadnaturalnej (Bóg, Absolut); w innych – jako samomyślna siła, która determinuje cały proces życiowy człowieka. Właściwości wolicjonalne osoby są określone częściowo genetycznie, częściowo wychowywane przez środowisko, wchodzące w strukturę charakteru osoby.

Aby zrozumieć istotę fenomenu wolności jednostki, trzeba zrozumieć sprzeczności woluntaryzmu i fatalizmu, określić granice konieczności, bez których realizacja wolności jest nie do pomyślenia.

Wolę uważa się za ślepą, nierozsądną podstawę, zwłaszcza jeśli realizacja woli doprowadziła do rosnącej nierówności i niesprawiedliwości. To jest problem – jak pogodzić wolność i równość, nie prowadząc do represji i równości, przed którą stoi każde społeczeństwo i państwo. Rozwiązując go, musimy skoncentrować się na takim czy innym systemie norm i wartości kulturowych.

Mówiąc o kształtowaniu się wyobrażeń o wartości człowieka, należy podkreślić, że pojęcie to jest uniwersalne i nie sprowadza się do „użyteczności” człowieka dla społeczeństwa. Próby dzielenia ludzi na „koniecznych” i „niepotrzebnych” są z natury złośliwe, ponieważ ich realizacja nieuchronnie generuje arbitralność, która prowadzi do degradacji zarówno człowieka, jak i społeczeństwa. Wartość osoby ludzkiej w pewnym sensie jest przede wszystkim tym, co człowiek robi lub mówi.

Historia wielokrotnie pokazała, że prawdziwa skala i kierunek działań i myśli wielu jednostek ujawnia się po wielu latach, a nawet stuleciach. Wartość wielu postaci historycznych i ich dzieł stale rośnie, a jednocześnie jest wiele przykładów, kiedy czas obala nadęte autorytety świata, które dyktują swoje prawa człowiekowi.

Działać w duchu woluntaryzmu, to znaczy nie łączyć się z obiektywnymi warunkami egzystencji, z prawami natury, udając swoją arbitralność za najwyższą mądrość.

Fatalizm natomiast pierwotnie determinuje cały przebieg życia i czynów człowieka, tłumacząc go tym losem, czyli wolą Bożą, czy też determinizmem systemu zamkniętego, w którym każde kolejne zdarzenie jest ściśle związane z poprzednimi. Tu właściwie nie ma miejsca na wolny wybór, bo nie ma alternatyw.

Można zatem stwierdzić, że wola to coś więcej niż uwzględnienie obiektywnej konieczności i wyeliminowanie zewnętrznych ograniczeń. Ważniejsza jest wola zewnętrzna, „wola za”, wola wyboru prawdy, dobra i piękna.

Wola jest bardzo złożonym i głęboko sprzecznym zjawiskiem ludzkiego życia i społeczeństwa, które ma największą atrakcyjność i jest jednocześnie dużym obciążeniem, nie na próżno w zachodniej filozofii ukształtowało się zjawisko „ucieczki od wolności”.

Dlatego wartość człowieka w zasadzie jest nieporównywalna tylko z owocami jego działań. Pozostawiając za sobą rzeczy, dzieci i pomysły, człowiek nie może być sprowadzony do ilości tego dziedzictwa.

Rzeczy są ważnym zjawiskiem w świecie kultury. Świat rzeczy obejmuje wszystko, od najstarszych piramid po najnowocześniejsze komputery i akceleratory. Jest to świat kultury materialnej, tworzony przez ludzi w celu zaspokojenia ich potrzeb, świat rzeczy stał się „drugą naturą” człowieka i nieprzypadkowo stosunek wartości do niego jest dość trafnym kryterium osobowości człowieka. Wszystkie religie zdecydowanie potępiają pragnienie gromadzenia wartości materialnych. Rzeczy same w sobie są neutralne pod względem wartości, podobnie jak samo zjawisko wolności, choć ludzkość od tysięcy lat marzy o przetopieniu „mieczy na lemiesze”. Postawy wartościowe powstają tylko w określonym kontekście społecznym. W pełni odnosi się to do systemu wartości duchowych i ich roli w kształtowaniu osobowości.

Wartości duchowe są rodzajem duchowego kapitału ludzkości, gromadzonego przez tysiąclecia. Natura wartości duchowych jest badana w aksjologii, która ustala związek wartości ze światem rzeczywistości ludzkiego życia. Mówimy przede wszystkim o wartościach moralnych i estetycznych. Słusznie uważa się je za zewnętrzne, ponieważ w dużej mierze determinują zachowanie człowieka w innych systemach wartości. W historii ludzkości można zauważyć kilka zmieniających się postaw, które odzwierciedlają różne systemy wartości, które tworzą odpowiedni typ osobowości. Najstarszy – hedonizm – przekonuje, że przyjemność – najwyższe dobro życia i kryterium ludzkiego postępowania.

W etyce ascezy głoszono ideał życia dobrowolnego wyrzeczenia się przyjemności i pragnień, kultu cierpienia i niedostatku.

W koncepcji utylitaryzmu największą wartością i podstawą moralności jest korzyść. Z punktu widzenia D. Milla „przyjemność jest jedynym dobrem”.

Zasada katolickości, czyli łączenie jedności i woli wielu ludzi w oparciu o wspólną miłość do Boga i wszelkich wartości absolutnych. To samo można powiedzieć o wartościach etycznych. Dobrze znane wyrażenie F.M. „Piękno uratuje świat” Dostojewskiego należy rozumieć nie w izolacji, ale w ogólnym kontekście rozwoju ludzkich ideałów.

Koncepcje osobowości, woli, wartości wzbogacają i poszerzają ideę człowieka, jego przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Te „wymiary” człowieka pozwalają właściwie zrozumieć strukturę społeczeństwa jako zjawiska generowanego w procesie ludzkiej działalności.

Jeśli mówimy o specyfice rozumienia woli i odpowiedzialności człowieka na przełomie 20-21 wieku, to należy podkreślić, że świat wkracza w okres cywilizowanych przemian, kiedy wiele tradycyjnych sposobów ludzkiego istnienia będzie wymagało korekty.

Podejmowanie uciążliwych i uniwersalnych problemów to jedyny sposób na przetrwanie i dalsze doskonalenie człowieka. Wiąże się to z rozwojem najwyższego stopnia odpowiedzialności, począwszy od wąskiego kręgu najbliższego otoczenia jednostki, po problemy i problemy planetarne i kosmiczne.

Zachowania społeczne jednostki

Termin „zachowanie” w nauce kojarzy się z aktywnością, systemem działań polegającym na adaptacji, adaptacji do istniejącego środowiska, ale u zwierząt tylko do naturalnego, a u ludzi do społecznego. Adaptacja ta dokonywana jest w oparciu o pewne lub biologicznie zdefiniowane społecznie programy, których pierwotne podstawy nie podlegają rewizji ani restrukturyzacji. Typowym przykładem zachowań społecznych jest np. adaptacja, adaptacja do środowiska społecznego poprzez przestrzeganie obyczajów, zasad i norm przyjętych w tym środowisku.

Zachowanie adaptacyjne to „zamknięty” system postaw wobec rzeczywistości, którego granice są ograniczone przez dane środowisko społeczne lub przyrodnicze i dany „zestaw możliwych działań w tym środowisku, pewne stereotypy życiowe i programy. od zachowania, nie jest ograniczony do adaptacji do istniejących warunków – naturalnych czy społecznych – ale odbudowuje je, przekształca. W związku z tym takie działania wiążą się z możliwością ciągłego przeglądu i doskonalenia programów leżących u ich podstaw.

Jednocześnie ludzie są nie tylko wykonawcami danego programu zachowań – przynajmniej aktywnymi, znajdującymi w jego realizacji nowe oryginalne rozwiązania – ale twórcami, twórcami zasadniczo nowych programów działania. W przypadku zachowania adaptacyjnego, przy całej jego możliwej aktywności i oryginalności, cel działania jest ostatecznie ustalony, określony; aktywność wiąże się z poszukiwaniem możliwych środków do osiągnięcia tych celów. Innymi słowy, zachowanie adaptacyjne jest celowe, odpowiednie.

Wola oznacza przezwyciężenie presji warunków ludzkich – czy to natury zewnętrznej, norm społecznych, ludzi wokół, czy wewnętrznych ograniczeń – jako czynników determinujących jego zachowanie, implikuje umiejętność budowania własnego programu działania, który wykraczałby poza, wpasowywał się w szerszy kontekst bycia. . Interakcja jednostki i społeczeństwa w zakresie kontroli społecznej ujawnia swoje wewnętrzne sprzeczności. Tak więc z jednej strony człowiek nie może odnaleźć swojej indywidualności, nabyć cech społecznych i właściwości poza lub poza społeczeństwem.

Jeśli jednostka nie może być uważana za wytwór środowiska społecznego i społeczno-kulturowego, to nie może być uważana za człowieka. Z drugiej strony człowiek nie może odnaleźć, rozwinąć swojej indywidualności, jeśli jest niewidomy, automatycznie dostosowuje się do wzorców kulturowych. Jeśli osobę uważa się za prostą formę środowiska społeczno-kulturowego, to nie można go uznać za osobę. Działania indywidualne i społeczne są skorelowane jako kontrolowane i kontrolujące. Akt społecznego (grupowego) działania, działając w systemie kontroli społecznej w postaci reakcji na indywidualne zachowanie, sam w sobie służy jako bodziec społeczny (pozytywny lub negatywny), który determinuje charakter kolejnych aktów jednostkowych, a więc czyny te są reakcją na działania społeczne. Akty te są utrwalane w zachowaniu lub usuwane z niego w zależności od reakcji środowiska społecznego (grupy, klasy, społeczeństwa jako całości).

Z kolei reakcja środowiska społecznego na indywidualne działanie zależy od obiektywnie istniejącej (w moralności, prawie, ideologii itp.) społecznej skali wartościowania, wywodzącej się z systemu wartości, ideałów, żywotnych interesów i dążeń grupy społecznej , klasa, społeczeństwo jako całość. Indywidualne działanie, wkraczając w świat społeczny, otrzymuje swoją definicję z zewnątrz, jego istotę, treść i znaczenie społeczne określają cele społeczne. Społeczną ocenę poszczególnych działań determinuje obiektywnie istniejący zestaw ich stereotypów zawartych w systemie norm, wartości, ideałów itp. Podobne, choć niesformalizowane skale oceny istnieją w moralności, etyce zawodowej itp., tworząc normatywną strukturę odpowiednich grup społecznych.

Teoria ról osobowości

Główne założenia tej teorii zostały sformułowane przez amerykańskich socjologów J. Meada i R. Mintona, a także aktywnie rozwijane przez T. Parsonsa. Oto główne punkty tej teorii.

Teoria ról osobowości opisuje jej zachowania społeczne w 2 podstawowych terminach: „status społeczny” i „rola społeczna”.

Każdy żyjący w społeczeństwie zaliczany jest do wielu różnych grup społecznych (rodzina, grupa naukowa, przyjazna firma itp.). W każdej z tych grup zajmuje określone stanowisko, ma jakiś status, ma określone wymagania. Tak więc ta sama osoba powinna zachowywać się w jednej sytuacji jak ojciec, w innej jak przyjaciel, w trzeciej jak szef, czyli działać w różnych rolach i zajmować kilka stanowisk. Każde z tych stanowisk, które implikuje określone prawa i obowiązki, nazywa się statusem.

Osoba może mieć kilka statusów. Ale często tylko jeden określa swoją pozycję w społeczeństwie. Ten status nazywa się głównym lub integralnym. Często zdarza się, że o głównym statusie decyduje jego stanowisko (np. dyrektor, profesor). Status społeczny znajduje odzwierciedlenie zarówno w zachowaniu i wyglądzie zewnętrznym (ubiór, żargon), jak i w pozycji wewnętrznej (postawy, wartości, orientacje).

Socjologowie rozróżniają statusy proponowane i nabyte. Proponowane ─ narzucone przez społeczeństwo niezależnie od wysiłków i zasług jednostki. Decyduje o tym pochodzenie etniczne, miejsce urodzenia, rodzina. Status nabyty (osiągnięty) zależy od wysiłków osoby (np. pisarza, sekretarza generalnego). Wyróżniony zostanie również status naturalny i zawodowy. Naturalny status jednostki implikuje istotne i względnie stabilne cechy mężczyzny (mężczyzna i kobieta, dzieciństwo, okres dojrzewania). Pоса zawodowa to podstawowy status jednostki, najczęściej dla osoby dorosłej, będący podstawą statusu integralnego. Naprawia sytuację społeczną, gospodarczą i przemysłową (bankier, inżynier, prawnik).

Status społeczny odnosi się do konkretnego miejsca, jakie jednostka zajmuje w danym systemie społecznym. Zbiór wymagań stawiany jednostce przez społeczeństwo stanowi treść roli społecznej. Rola społeczna – zgodnie z przyjętymi normami, sposób zachowania ludzi w zależności od ich statusu lub pozycji w społeczeństwie, w systemie relacji międzyludzkich. Każdy status zwykle obejmuje kilka ról. Rozwój ról społecznych jest częścią procesu socjalizacji jednostki, warunkiem wstępnym „wzrostu” człowieka w społeczeństwie jego własnego rodzaju. Socjalizacja jest procesem i wynikiem asymilacji i aktywnej reprodukcji przez jednostkę doświadczeń społecznych, dokonywanych w komunikacji i aktywności. Poprzez opanowanie ról społecznych człowiek uczy się społecznych standardów zachowania, uczy się oceniać siebie z zewnątrz i sprawować samokontrolę.

Jedną z pierwszych prób usystematyzowania ról zapoczątkował T. Parsons. Uważał, że każdą rolę opisuje 5 głównych cech:

  • emocjonalne – niektóre role wymagają emocjonalnej powściągliwości, inne – luzu;
  • sposób uzyskania – jedne są oferowane, inne wygrywane;
  • skala – niektóre role są sformułowane i ściśle ograniczone, inne – rozmyte;
  • normalizacja – działanie w ściśle ustalonych regułach lub arbitralnie;
  • motywacja – dla osobistego zysku, dla wspólnego dobra.

Rolę społeczną należy rozpatrywać w 2 aspektach:

  • przewidywanie ról;
  • wykonywanie ról.

Nigdy nie ma między nimi pełnego dopasowania. Ale każdy z nich ma ogromne znaczenie w zachowaniu jednostki. O naszych rolach decyduje przede wszystkim to, czego oczekują od nas inni. Te oczekiwania są związane ze statusem jednostki.

W normalnej strukturze roli społecznej występują zwykle 4 elementy:

  • opis rodzaju zachowania odpowiedniego do roli;
  • nakazy (wymagania) związane z tym zachowaniem;
  • ocena realizacji proponowanej roli;
  • sankcje – społeczne konsekwencje działania w ramach wymagań systemu społecznego.

Sankcje społeczne ze swej natury mogą być moralne, realizowane bezpośrednio przez grupę społeczną poprzez jej zachowanie (pogardę) lub prawne, polityczne, środowiskowe.

Należy zauważyć, że żadna rola nie jest czystym modelem zachowania. Głównym ogniwem łączącym oczekiwania wobec ról z zachowaniem ról jest charakter jednostki, tzn. zachowanie konkretnej osoby nie mieści się w czystym schemacie.

Tak więc rozwinięta osobowość może wykorzystywać zachowanie ról jako narzędzie przystosowania się do określonych sytuacji społecznych, jednocześnie nie scalając się, nie identyfikując się z rolą. Pojęcie roli osobowości pojawiło się w amerykańskiej psychologii społecznej w latach 30. XX wieku. (C. Lantukhi, J. Mead) i rozpowszechnił się w różnych nurtach socjologicznych, przede wszystkim w analizie strukturalnej i funkcjonalnej.

Wniosek. Problem osobowości to rozległy i złożony problem, który obejmuje ogromną dziedzinę badań. Pojęcie osobowości jest jednym z najbardziej złożonych w „ludzkiej świadomości”. Jak dotąd brak jest ugruntowanej i ogólnie przyjętej definicji, niejednoznaczność treści tego pojęcia wynika z szerokiego spektrum przejawów osobowości, różnorodności jej formowania i rozwoju.

Ale jak widzieliśmy, cechą osobowości człowieka jest jego podmiotowość. Postrzeganie tego, co osobowe w człowieku, jako przejaw jego podmiotowości, nie jest przywilejem myśli filozoficznej. To jest idea osobowości w psychologii, socjologii, pedagogice, literaturze. Sztuka, polityka i sam język codzienności dają jednostce siłę działania. Kto nie jest aktywny. Jest bezosobowy. Jest to zbieżność naukowych i intuicyjnych koncepcji osobowości w umysłach ludzi. „Niewolnikowi brakuje — pisał Hegel — uznania jego osobowości; zasadą osobowości jest uniwersalność. Pan uważa niewolnika nie za osobę, ale za rzecz, która nie ma niezależności, sam niewolnik nie jest uważany za „ja”, jego „ja” jest panem ”.

Jednostka jest panem samego siebie – to maksyma wartościowego rozumienia fenomenu osobowości w kulturze.

literatura

1. Słownik filozoficzny. M., 1987F.

2. W.W. Ilyenkov Co to jest osobowość? M., 1991.

3. Filozofia i kultura E. Iljenkova. M., 1991.

4. Ortega i Gasset Czym jest filozofia? M., 1991.

5. Ariew Człowiek w obliczu śmierci. M., 1992.

6. N. Smeisera. Socjologia. Przebieg wykładów. M., 1994.

7. SS Frołow. Socjologia. Podręcznik. M., 1996.

8. Filozofia. RND.1997.

9. D. Hell, D. Ziegler Teorie osobowości – Teorie osobowości. М.1997.

10. AA Radugin KA Radugin Socjologia. Przebieg wykładów. M., 1999.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.