Różne oceny działalności hetmana Iwana Mazepy. Brak państwowości w działalności Iwana Mazepy. Biografia przyszłego hetmana. Ocena działalności hetmana w latach 1687 – 1708. Przejście na stronę Karola XII. Różne poglądy na „zdradę” Mazepy. Główne powody porozumienia szwedzko-ukraińskiego. Konsekwencje działalności Iwana Mazepy

I. Różne oceny działalności hetmana I. Mazepa

. Brak państwowości w działalności I. Mazepa

  • Biografia przyszłego hetmana
  • Szacunek działalności hetmana w latach 1687 – 1708
  • Przechodząc do boku Karola XII:

a) różne poglądy na „zdradę” Mazepy;

b) główne przyczyny porozumienia szwedzko-ukraińskiego

III. Konsekwencje działalności I. Mazepy

„Osoba Mazepy wciąż czeka na bezstronną historię, która nie przedstawiałaby go pod wpływem przeprosin z pierwszej połowy XVIII wieku”. – napisał w 1860 r. M. Kostomarow. Minęło 140 lat, ale Mazepa pozostaje najbardziej tajemniczą i niejednoznaczną postacią w ukraińskiej historiografii.

W dziele „Iwan Mazepa” W. Szewczuk zauważył, że w literaturze historycznej istnieją trzy poglądy na hetmana Mazepę: patriotyczne, antypatriotyczne i pseudoobiektywne (s. 5). Tradycyjnie w historiografii rosyjskiej i sowieckiej działalność hetmana przedstawiano w najczarniejszych barwach, a „Mazepin” był synonimem zdrajcy i wroga aż do pojawienia się „Petlurowa” i „Bandery”. Kostomarow, choć pisał, że „On [Mazepa] chciał niepodległości i wolności swojej ojczyzny…”, ale w swojej monografii zmiażdżył „Mazepę i Mazepę” W przeciwieństwie do historiografii rosyjskiej, ukraińskiej Mazepa został zrehabilitowany, a nawet w niektóre prace stworzyły obraz bohatera narodowego – bojownika o niepodległość Ukrainy, wybitnej postaci, która za najwyższy cel postawiła sobie dobro ludności Ukrainy, ale odpowiedź na pytanie, kim jest, bohaterem czy zdrajcą pozostaje otwarte. Tymczasem Mazepa jest po Bohdanie Chmielnickim najważniejszą postacią w historii Ukrainy w New Age. Ten esej jest kolejną próbą oceny wydarzeń końca XVII – początku XVIII wieku i odpowiedzi na pytanie, jakie były motywy i konsekwencje działań Iwana Stiepanowicza Mazepy.

Według Encyklopedii Studiów Ukraińskich Iwan Mazepa urodził się 20 marca 1639 r. (choć Ilko Borszczak uważał, że wydarzenie to miało miejsce około 1640 r., a D. Doroszenko jeszcze wcześniej: 1629-1632). Ojcem przyszłego hetmana Stepana Adama (? – 1665) był od 1654 ataman Białej Cerkwi, od 1662 – podczasz czernihowski. Jego matka, Marina, ze szlacheckiego rodu Mokiewskich, była ksieni kijowsko-pieczerskiej Wozniesienskiej (1686-1707) i Głuchowa (od 1688) (Kozackie państwo W. Szewczuka, s. 168). Sam Iwan Mazepa prawdopodobnie studiował w Akademii Kijowskiej, choć prawdopodobnie w Kolegium Jezuickim w Warszawie lub Połocku. Był szambelanem króla Jana Kazimierza. Od 1656 do 1659 kontynuował naukę w Niemczech, Włoszech, Francji i Holandii (mówił więc po polsku, łacinie, włoskim, niemieckim, trochę francuskim i tatarskim). Wracając do króla, ponownie służył jako zmarły szlachcic, wykonywał misje dyplomatyczne, w szczególności niósł listy do Wyhowskiego i Yu Chmielnickiego, klejnoty do P. Teteri. W 1663 r. Mazepa opuścił nagle służbę królewską i pojawił się w Czernihowie, gdzie po śmierci ojca objął stanowisko podchasza czernihowskiego. Dlaczego się to stało? Istnieje wiele wersji: od miłosnych przygód po królewską niełaskę, ale wydaje się, że żaden badacz nie wyraził opinii, że I. Mazepa celowo wrócił do swojej ojczyzny, aby przyczynić się do rozwoju państwa ukraińskiego. (W tym kontekście bardziej prawdopodobny wydaje się metaforyczny koń stepowy z Historii Rusi, do którego miał być przywiązany przyszły hetman). Po ślubie z córką generała Oboznego Siemiona Połowieca Mazepa pełnił najpierw funkcję dowódcy kompanii chorągwi dworskiej P. Doroszenki, a później generała osavula. Ten los nie był skłonny do P. Doroszenki i przekonany, że sprawa patrona jest przegrana, Mazepa stanął po stronie Samojłowicza, „opowiadając otwarcie w Moskwie wszystkie swoje [Doroszenki] stosunki turecko-tatarskie”. (I. Borshchak i V. Shevchuk unikają przedstawiania tego momentu w swoich pracach, ponieważ nie pasuje on do portretu rycerza Mazepy, ale dla Mazepy taki model zachowania jest typowy, co zobaczymy później). Minęło osiem lat (1674-1682), zanim młody dyplomata został ponownie generałem osavulem, ale na tym się nie poprzestał, aw 1687 Mazepa został wybrany hetmanem na radzie kołomackiej, która przyniosła księciu Golicynowi 10 000 rubli.

„Hetman musi działać w taki sposób, aby promować cele i intencje cara” – tymi słowami I. Mazepy można scharakteryzować jego działalność jako hetmana przez prawie cały okres jego pobytu. Artykuły Kołomaka jeszcze bardziej ograniczały autonomię hetmanatu niż poprzednie: wyłudzenia miały teraz trafiać do skarbu carskiego, a stamtąd być rozdzielane między 30 000 Kozaków rejestrowych; hetman nie może już zmienić oficerów bez wiedzy króla; Pieniądze rosyjskie (czeski) zostały wprowadzone na terytorium Ukrainy; zachęcano do małżeństw mieszanych. Całkowite posłuszeństwo I. Mazepy można uzasadnić negatywnymi doświadczeniami dawnych hetmanów, którzy starali się prowadzić twardszą linię w stosunkach z władcą północy. Mogłoby się nawet wydawać, że hetman naprawdę postanowił wiernie służyć królowi, zwłaszcza że rozkazy cara nie zawsze były sprzeczne z osobistymi aspiracjami I. Mazepy: budowa twierdz nad Samarą pozwalała mu ugłaskać Kozaków; zdobycie prawego brzegu Ukrainy i aresztowanie Palija uczyniły go hetmanem obu brzegów; wojna rosyjsko-turecka 1695-1699 podniosła jego autorytet i uczyniła go niezbędnym dla Piotra I; Wojska rosyjskie chroniły go przed powstaniami jak Petrikow; zaufanie króla – od buntów oficerów. Silne poparcie Moskwy jest najlepszą gwarancją jego rządów, a on wiernie pracował nad swoim chlebem (księstwo Świętego Cesarstwa Rzymskiego, pierwszy zakon św. Andrzeja Pierwszego Powołanego, największe majątki na Ukrainie), wysyłając Kozaków na budowę i wojna, spełniająca wszystkie moskiewskie dekrety, ograniczenie ukraińskiej wolności gospodarczej i politycznej.

W 1689 Mazepa ponownie pomyślnie zmienił obozy wroga. Sophia i Galitsyn utonęli, a zamiast tego wstał energiczny Peter. Iwan Stiepanowycz nie tylko zrehabilitował się w oczach nowego rządu – bo był protegowanym Galicji – ale stał się lojalnym zwolennikiem młodego króla.

Analizując wydarzenia z lat 1687-1708, trudno dostrzec świadome kształtowanie się państwa w polityce wewnętrznej czy zagranicznej I. Mazepy. Założenie przez niego Towarzystwa Bunczuka i inne działania mające na celu umocnienie jego starszeństwa mogły mieć na celu utworzenie silnej klasy państwowej, ale prawdopodobnie były jedynie kopią pozycji szlachty, którą widział w Rzeczypospolitej. Stłumienie powstań Petryka i Palija mogło być spowodowane zrozumieniem ich słabości i nieuchronności upadku (choć przy wsparciu hetmana, kto wie), ale prawdopodobnie podyktowane były motywami walki o władzę . Posłuszeństwo w realizacji antyukraińskich środków można interpretować jako mądrość, lub – jako słabość i obojętność na losy Rzeczypospolitej. Ale wszystko razem pokazuje brak przynajmniej intencji usamodzielnienia się kraju.

W ciągu 21 lat swoich rządów hetman okazał się utalentowanym administratorem i politykiem, ale nie mężem stanu. Ale w 1708 roku Mazepa popełnił czyn, który przez 300 lat wywoływał i nadal wywołuje burzę emocji i przeciwstawnych ocen. Teofanes Prokopowicz wierzył: „Mazepa… niezadowolony ze wszystkich korzyści, chciał uzyskać niezależność…” Markiz de Bonak pisał: „… był zmęczony jaśnie panem… i postanowił zostać szeregowcem w wolna ziemia niż szef Ukrainy pod piętą Moskwy”. O. Rigelman zanotował: „Wszedł w sojusz z królem szwedzkim w celu uwolnienia się od zależności od cesarza rosyjskiego i ugruntowania swojej pozycji na Ukrainie jako niezależnego księcia”. M. Braichevsky uważał, że wszelkie próby wyjaśnienia zachowania hetmana z powodów osobistych nie mają sensu. Oleksa Martos: „Był przyjacielem wolności…”. W. Szewczuk: „… Czyn Mazepy z moralnego punktu widzenia jest samoobroną przed drapieżnikiem”.

Moim zdaniem przejście I. Mazepy na stronę króla szwedzkiego nie może wskazywać na chęć utworzenia państwa. Przecież na mocy umowy szwedzko-ukraińskiej zawartej w Bachmach w październiku 1708 r. Ukraina przeszła pod protektorat Szwecji, garnizony szwedzkie miały znajdować się w Starodub, Mglinie, Baturyn, Połtawie i Gadyach (Cofnięcie praw ukraińskich). Nowy Jork 1964 r. – s. .88 – 89), przypominający podobne punkty z tzw. Artykuły marcowe i trudno sobie wyobrazić, do jakiej nowej ruiny może doprowadzić Ukrainę ten nowy protektorat. Jest mało prawdopodobne, aby Piotr nawet trzykrotnie pobity zaakceptował utratę Ukrainy i zdradę Mazepy.

Wydaje mi się, że trzy główne powody doprowadziły do odmowy Mazepy pełnienia funkcji sojuszniczych w stosunku do Piotra I.

Przede wszystkim sukces militarny Karola XII i realna perspektywa spotkania Mazepy ze zwycięską armią szwedzką bez pomocy Rosji.

Po drugie, w latach 1707-1708 nasiliły się pogłoski i tajne ostrzeżenia hetmana, że car ma zastąpić go Mieńszikowem i zlikwidować hetmanat, o czym wspomina Orłyk (Zawarcie Praw Ukrainy – s. 80-82). Świadczą o tym również wydarzenia w Żółkwi w 1707 roku, kiedy hetman nie został zaproszony do królewskiego stołu. Obejmuje to również historię rzekomego pobicia króla przez Mazepę w policzki, co teoretycznie mogło mieć miejsce.

Na trzecim miejscu, jak sądzę, odegrał stary zwyczaj nie tonięcia z tonącą łodzią. Piotr I był dobrym władcą dla Iwana Stiepanowycza, mimo jego niepohamowanej natury (podobnie jak Golicyn, Samojłowicz i Doroszenko), ale wydawało się, że jego czas minął i musiał skupić się na nowej gwieździe.

Między innymi badacze przytaczają też wpływ najbliższego otoczenia: I. Skoropadski, Gorlenko, Apostol, Łomikowski, Zelenko nalegali, aby hetman wykorzystał trudną sytuację w Moskwie do secesji. Ale ich zachowanie podczas późniejszych wydarzeń tak różni się od ich wcześniejszych słów, że mimowolnie zaczynasz podejrzewać oficera o nieszczerość i chęć sprowokowania hetmana do wystąpienia przeciwko królowi.

W każdym razie od samego początku stało się jasne, że o wiele łatwiej jest zmienić obozy w pojedynkę niż dla całego kraju razem wziętego. Mazepa nie przygotował niczego do godnego ataku na Piotra I. Większość wojsk ukraińskich była rozproszona po różnych miastach. Występ hetmana przeciwko carowi był nieoczekiwany nie tylko dla ludu i kozaków, ale także dla większości oficerów oddziałów hetmańskich. Najlepszą rzeczą, jaką mógł wymyślić Mazepa, było udawanie poważnie chorego, dopóki nie stało się niemożliwe do działania. Nie wiadomo, dlaczego opuścił własną stolicę, nie wiadomo, dlaczego doradził Karolowi, aby udał się do Nowogrodu-Sierska. Na swoim terytorium nie mógł zapewnić sojusznikom niezawodnych mieszkań i prowiantu. Oczywiście, Mazepie trudno byłoby przygotować mowę przeciw Piotrowi bez wzbudzenia podejrzeń, ale bez przygotowania mógł mówić tylko poszukiwacz przygód, jakim mógł być stary hetman.

Ukraina miała pecha z hetmanem. Nie mógł zjednoczyć odmiennych terytoriów; przez 21 lat rządów nie mógł zdobyć popularności i autorytetu, a przynajmniej wychować wiernych zwolenników. Iwan Stiepanowycz Mazepa, zadowolony z rozwiązania swoich osobistych spraw, w trudnych czasach okazał się niezdolny do kierowania krajem, dlatego trudno jednoznacznie stwierdzić, czy Mazepa poprowadzi Ukrainę do niepodległości, czy też planował taki rozwój. Przynajmniej w oparciu o materiał, który mamy, prawdopodobnie wydaje się, że nie można nic powiedzieć.

Konkretnymi konsekwencjami działalności Mazepy była straszliwa pacyfikacja kraju, śmierć tysięcy Ukraińców, dyskryminacja, ograniczanie autonomii i aktywny atak na samą ideę ukraińską.

LITERATURA

  • Borshchak I. „Iwan Mazepa – człowiek i postać historyczna”. K., 1992.
  • Budzinovsky V. „Hetman Mazepa”. K., 1993.
  • Gottwald W. „Mazepa”. K., 1993
  • Matskiv T. „Legenda i prawda o Mazepie” K., 1993.
  • Szewczuk W. „Iwan Mazepa”. K., 1992.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.