Pojawienie się liberalizmu jako nurtu politycznego jest organicznie związane z rozwojem stosunków kapitalistycznych w Europie w XVII i XVIII wieku. Termin „liberalizm” zaczął być aktywnie używany w pierwszej połowie XIX wieku, kiedy pojawiły się pierwsze liberalne partie polityczne.

Opierając się na ideach starożytnych myślicieli greckich Lukrecjusza i Demokryta, liberalizm jako niezależny nurt ideologiczny ukształtował się głównie na gruncie filozofii politycznej końca XVII – początku XVIII wieku.

W pismach politycznych Thomasa Hobbesa (1588-1679) państwo nazywane jest głównym tworem ludzi, a nie Bogiem (który kontynuuje misję Machiavellego).

W swoich pracach „Filozoficzne elementy doktryny obywatelskiej” (1642) i „Lewiatan” (1651) wykłada swoją teorię państwa, analizuje wady i zalety demokracji, arystokracji i monarchii. Sympatia jest po stronie monarchii, ponieważ brak władzy jako takiej jest jeszcze gorszy niż jej nadmiar. Jeśli chodzi o obowiązki suwerena, musi on kierować się tezą: „dobro ludu – najwyższe prawo”.

W naukach politycznych T. Hobbesa i PI. Monteskiusz stawia pytania o pochodzenie i naturę państwa, jego prawo do egzekwowania władzy.

Co więcej, myśl polityczna zmierza w kierunku liberalizmu, którego rozwój, jak się uważa, przyczynił się do powstania nowoczesnych państw europejskich.

Ogólnie rzecz biorąc, politolodzy rozróżniają doktryny polityczne liberalizmu arystokratycznego i demokratycznego.

Teoretycy arystokratycznego liberalizmu to J. Locke, J. Vico, PI. Montesquieu, D. Diderot, P. Holbach, I. Kant, B. Constant, A. Tocqueville.

Niemal wszystkie opierały się na koncepcji prawa naturalnego i umowy społecznej, nie wykraczały poza monarchizm konstytucyjny, parlamentaryzm, poszanowanie prawa i porządku, prawo do własności prywatnej, jej nienaruszalność, obstawanie przy wolnościach politycznych i wolnej konkurencji.

Autor społeczno-politycznej koncepcji liberalizmu i koncepcji „społeczeństwa obywatelskiego” John Locke (1632-1704) rozważał istotne problemy w pracy „Dwa traktaty o rządzie” (1690).

Jego zdaniem tylko naród jest pełnią władzy, której przekazują tylko te prawa, które są związane z działalnością wymiaru sprawiedliwości, wykonywaniem funkcji wykonawczych rządu i stosunkami z innymi państwami. Stąd podział władzy państwowej na ustawodawczą (parlament), wykonawczą (rząd) i federalną (stosunki zewnętrzne).

J. Locke interpretował władzę polityczną jako prawo ludzi do tworzenia praw regulujących i chroniących własność, a głównym celem jednoczenia obywateli w społeczeństwie była ochrona własności tych obywateli.

Stąd idea, że państwo, władza polityczna powstają dopiero na pewnym etapie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, kiedy ludzie muszą stworzyć państwo. Nawiasem mówiąc, stwierdzenie J. Locke’a, że żadna osoba żyjąca w społeczeństwie obywatelskim nie może mieć wyjątków od przestrzegania praw tego społeczeństwa, jest nadal aktualne.

Giambattista Vico (1668-1744), profesor Uniwersytetu w Neapolu, postrzegał historię jako obiektywny proces rozwoju i rezultat działalności człowieka. Stosując metodę historyczno-porównawczą wierzył, że społeczeństwo rozwija się spiralnie (dzieciństwo, młodość, dojrzałość, a następnie rozpad i powrót do początku), a każdy naród przechodzi przez trzy cykle, tworząc ostatecznie republikę-demokrację lub przedstawicielstwo. monarchia, w której monarcha jest nosicielem suwerenności ludu, a wszyscy obywatele są równi wobec prawa.

Fundamentalną socjologiczną teorię społeczeństwa wyłożył Charles Louis de Montesquieu (1689-1755) w O duchu praw (1748). Opracował zasady podziału władzy i typologię typów rządów (republikański, monarchiczny, despotyczny), które później stały się podstawą systemu politycznego demokracji burżuazyjnych, zaproponował koncepcję „kierunku geograficznego”, zgodnie z którą geograficzny środowisko, zwłaszcza klimat, jest główną przyczyną różnorodności form rządzenia. (Nawiasem mówiąc, koncepcja ta ma dziś wielu zwolenników i zwolenników wśród współczesnych uczonych, którzy rozwijają problemy geografii politycznej.)

Monteskiusza, uważając, że państwowość jest przynależnością, a nie tożsamością społeczeństwa obywatelskiego, rozróżniającą prawo obywatelskie i państwowe (polityczne). Te pierwsze, jego zdaniem, regulują stosunki pozapaństwowe, apolityczne (powiedzmy, stosunki majątkowe między dobrowolnymi zrzeszeniami obywateli). Te ostatnie regulują przede wszystkim prawa i wolności polityczne obywateli.

Mówiąc o dialektycznej jedności i sprzeczności praw społeczeństwa obywatelskiego i państwa, Monteskiusz uważał, że zniknięcie jednej ze stron tej jedności nieuchronnie prowadzi do społecznych kataklizmów.

Denis Diderot (1713-1784) i Paul Holbach (1723-1789), kompilatorzy Encyklopedii Nauki, Sztuki i Rzemiosła, opowiadali się za monarchią ograniczoną, równością wszystkich wobec prawa, popierali ideę reprezentacji ludowej Monteskiusza, bronili naturalności prawa człowieka do wolności, własności i bezpieczeństwa.

Idee umowy społecznej zostały ucieleśnione w koncepcji „rządów prawa”, której jednym z głównych twórców był twórca niemieckiej filozofii klasycznej Immanuel Kant (1724-1804).

Dialektycznie rozważając istotę stanu cywilnego, Kant doszedł do wniosku, że ten ostatni powinien być zbudowany na następujących zasadach:

  • wolność członka społeczeństwa jako osoby;
  • jego równość z innymi jako podmiot;
  • niezależność członka społeczeństwa jako obywatela.

I. Kant opracował zasady etyczne polityki. Uważał, że prawo powszechne powinno ograniczać arbitralność ludzi, a dobro państwa polega na prawie doskonałym, jak największej zgodności ustroju i reżimu władzy z zasadami prawa. Jego zdaniem wolność polega na wolności krytyki, udziale w tworzeniu prawa i porządku poprzez uchwalenie konstytucji legitymującej monarchię. Jednocześnie uważał, że lud nie ma prawa do buntu, a jedynie prawo do biernego oporu.

Benjamin Constant (Henri Constant de Rebeck) (1767-1830), francuski ideolog liberalizmu, przedstawił swoją liberalno-konstytucyjną koncepcję w swojej książce The Course of Constitutional Policy (1818-1820), w której rozważał relację między jednostką i państwo. Jego zdaniem człowiek jest nierozerwalnie związany z wolnością, z której wywodzą się podstawowe prawa obywatela.

Zadanie rządu postrzegał jako zapobieganie konfliktom wewnętrznym i ochronę państwa przed wrogami zewnętrznymi oraz warunki odstraszające przed nadużyciami władzy – władzę opinii obywatelskiej skoncentrowaną w parlamencie i zrównoważony podział władzy. B. Constant jako jeden z pierwszych wprowadził koncepcję odpowiedzialności politycznej rządu, który powinien harmonizować ogólne kierunki jego działania z wymogami programowymi większości parlamentarnej.

Historyczną genezę, istotę i perspektywy demokracji badał w swoich pracach francuski socjolog Alexier de Tocqueville (1805-1859), uznając tę ostatnią za zasadę społecznej organizacji społeczeństwa. W swoim rozumowaniu wychodził z porównania i pewnej opozycji społeczeństw „arystokratycznych” i „demokratycznych”. Społeczeństwo arystokratyczne, według A. Tocqueville’a, reprezentowało „stary reżim” władzy feudalnej, a demokratyczny – ustrój polityczny ustanowiony w Stanach Zjednoczonych.

W O demokracji w Ameryce były ambasador Francji w Stanach Zjednoczonych szczegółowo opisał wspólnotowe zasady amerykańskiego życia publicznego, formy i mechanizmy władzy administracyjnej i sądowniczej, system wyborczy, wpływ systemu demokratycznego na pracę i stosunki rodzinne.

Według A. Tocqueville główną cechą „demokratycznej grupy etnicznej” jest indywidualistyczna pozycja życiowa, skłonność do polegania na własnym umyśle, wyzwolenie się z przywiązania do grupy, brak nadmiernego szacunku dla władzy. Jednocześnie pisze o „tyranii większości”, gdy osoba pozbawiona tradycyjnych więzi grupowych i wiary we władzę pozostaje sama w konfrontacji z władzą i bezsilna wobec manipulacji „centrum”.

Uważał, że konsekwencją rewolucji demokratycznych jest jeszcze większa centralizacja władzy, która jest niebezpieczna dla człowieka.

Tak więc A. Tocqueville był jednym z pierwszych, którzy odczuli centralizujący instynkt demokracji, groźbę przekształcenia „demokracji tłumu” w totalitaryzm.

Polityczne doktryny demokratycznego liberalizmu opierają się przede wszystkim na ideach K. Helvetiusa i J.J. Rousseau.

Claude Adrian Helvetius (1715-1771), uważany za ideologa rewolucyjnej burżuazji francuskiej XVIII wieku, przedstawił swoje poglądy polityczne w O człowieku, jego zdolnościach umysłowych i wychowaniu oraz O rozumie (ten ostatni został potępiony przez Sorbonę i spalony). .

Według niego „ludzie się nie rodzą, ale stają się tym, kim są”, tj. ukształtowani tylko przez otoczenie, a geniusz powinien być w dużej mierze dziełem przypadku. Opowiedział na przykład o Szekspirze, który został zatrzymany jako kłusownik i ukarany. Dlatego nie mógł zostać handlarzem wełny (o czym marzył).

W sensie politycznym Helvetius domagał się równości wobec prawa, wolności słowa, myśli, sumienia i ideału rządu uważanego za federalną republikę ludów, które mają prawo sprzeciwiać się tyranom.

Wśród francuskich encyklopedystów wyróżnia się Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), który zasłynął przede wszystkim książką „O umowie społecznej, czyli zasadach prawa politycznego” (1762).

Główną ideą „umowy społecznej” jest idea ludu jako suwerena – posiadacza najwyższej władzy. Ale w przeciwieństwie do koncepcji umowy społecznej T. Hobbesa teoria JJ Rousseau jest bardziej radykalna.

W szczególności głosił, że wolność ludzi jest ich naturalnym prawem, a zatem jednostka nie ma prawa rozporządzać swoim rodzajem. Dopiero za zgodą jednostek tworzy się zbiorowa całość, która jawi się jako uogólniona „osoba społeczna”. Stronami umowy w terminologii autora są „ludzie”, osoby fizyczne – „obywatele”, którzy podlegają prawu państwowemu.

Ponieważ naród jest jedynym suwerenem, nie należy dzielić władzy na wykonawczą i ustawodawczą. Zamiast tego J.J. Rousseau zaproponował przeprowadzenie ogólnopolskich plebiscytów – sondaży – w celu uwzględnienia i realizacji woli ludu.

Koncepcja słynnego encyklopedysty zakładała, że w przypadku złamania przez rządzącą elitę umowy społecznej z ludem, ten ma prawo ją obalić i zbudować władzę w oparciu o cywilny ustrój republikański. (Nawiasem mówiąc, zasada suwerenności ludu JJ Rousseau znalazła odzwierciedlenie w konstytucji Francji z 1793 r.).

Idea „praw naturalnych”, która została rozwinięta w pojęciu „umowy społecznej”, skłoniła do rozumienia państwowości jako instytucji społecznej. Według niej pierwszym elementem społeczeństwa jest autonomicznie istniejąca jednostka, a całość jednostek to „społeczeństwo w stanie naturalnym”.

Aby uniknąć ewentualnych konfliktów, ludzie rzekomo decydowali się na przejście z „naturalnego” do „cywilnego” państwa, zawarli traktat i w ten sposób stworzyli państwo, które pochłaniało zarówno jednostkę, jak i społeczeństwo.

Johann Gottlieb Fichte (1762-1814), rektor Uniwersytetu Berlińskiego, głosił idee republikańskie. Uważał, że rdzeniem prawa powinna być wola ludu, a odrodzenie narodowe wiązało się z odnową społeczną, odgrywającą ważną rolę w edukacji i wychowaniu ludu.

Teorię utylitaryzmu opracował Jeremiah Bentham (1748-1832), Anglik, który doradzał rządom wielu krajów i za swoje zasługi otrzymał obywatelstwo francuskie decyzją Zgromadzenia Narodowego Francji w 1792 roku. Teoria ta głosi, że głównym credo jest korzyścią i szczęściem jednostki do jej dyspozycji.

Ponadto ten interesujący myśliciel sformułował model radykalnej demokracji politycznej (przedstawicielskiej), sprzeciwiał się przyznawaniu prawa wyborczego nieletnim i wojsku, a także analfabetom, którzy mogą łatwo nabyć te prawa poprzez naukę czytania. Zgodnie z jego koncepcją ustawodawca powinien wybierać głowę państwa, sprawować nad nim kontrolę polityczną aż do pozbawienia władzy.

Ważnym krokiem naprzód była konstytucjonalizacja przez Auguste Comte (1798-1857) nowej nauki – socjologii. O. Conte nie tylko wprowadził to pojęcie do obiegu naukowego, ale także opracował dość kompletny system wiedzy socjologicznej, nakreślił przedmiot, strukturę, narzędzia i możliwości nowej nauki.

Socjologia Comte’a dzieli się na statystykę społeczną, która uwzględnia stabilne („naturalne”) warunki istnienia jakiejkolwiek struktury społecznej, a także dynamikę społeczną, która bada naturalne prawa rozwoju społecznego.

O. Conte uważał, że socjokracja powinna rządzić w społeczeństwie, co powinno opierać się na stwierdzeniu: „Miłość jako zasada, porządek jako podstawa i postęp jako cel”. Postęp i porządek należy osiągnąć poprzez reformy, oparte na solidarności, konsensusie, jedności stowarzyszenia politycznego jako całości (państwa) i jego części.

John Stuart Mill (1806-1873), który zaczynał jako zwolennik I. Benthama, opowiadał się za demokracją przedstawicielską opartą na konsensusie, powszechnych wyborach (przy zachowaniu wysokich kwalifikacji edukacyjnych). Jego liberalizm miał charakter moralny i kulturowy.

Herbert Spencer (1820-1903) stworzył system filozofii ewolucyjnej oparty na trzech elementach: teorii ewolucji, organicyzmie, doktrynie instytucji społecznych. Rozwijając ideę społeczeństwa jako systemu Comte’a, zainicjował teorię równowagi systemów społeczno-politycznych i systemową analizę społeczeństwa. Negował rewolucje, krytykował parlamentaryzm, co oznaczało kryzys liberalizmu.

Podsumowując, przedstawiamy główne cechy liberalizmu demokratycznego, które można uznać za nieodłączne od liberalizmu w ogóle:

  • optymizm społeczny, wiara w potrzebę stopniowych i racjonalnych zmian w życiu publicznym;
  • indywidualizm połączony z dużą odpowiedzialnością polityczną obywateli;
  • szerokie prawa i wolności jednostki;
  • zasada własności prywatnej jako podstawa wolności;
  • krytyczny stosunek do państwa, ograniczający jego funkcje i władzę aparatu państwowego;
  • tolerancja, pluralizm, tolerancja religijna.

Lista referencji:

  1. Kant I. Traktaty i listy. – M., 1980.
  2. Kornhauser V. Polityka społeczeństwa masowego // Politol. czytanie. – 1992. – № 1.
  3. Łukaszewicz poseł, Tulenkow MV Specjalne i branżowe teorie socjologiczne. – K., 1999.
  4. Montesquieu Sh. L. O duchu praw // Izbr. pr. – M., 1955.
  5. Rousseau J. J. O pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi. – M., 1976.
  6. Tocqueville AO Demokracja w Ameryce. – M., 1992.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.