Asyria – państwo niewolnicze, które istniało w pn. Mezopotamia od końca III tysiąclecia do VII wieku. PNE. Uważa się, że w czasach starożytnych żyli tu Subareanie – plemiona, które później zmieszały się z plemionami semickimi z Południa. Mezopotamia

Historia Asyrii dzieli się na trzy główne okresy:

  • Stary asyryjski (XVI wiek p.n.e.)
  • Bliski Asyryjczyk (15-11 wieków p.n.e.)
  • Neoasyryjska (10-7 wpne)

Asyria w okresie staroasyryjskim (XVI wiek p.n.e.)

W starożytnym okresie asyryjskim państwo zajmowało niewielkie terytorium, którego centrum stanowiła Asyria. Ludność zajmowała się rolnictwem: uprawą jęczmienia i orkiszu, uprawą winogron przy użyciu naturalnego nawadniania (deszcz i śnieg), studni i niewielkiej ilości – przy pomocy urządzeń nawadniających – wody tygrysiej. We wschodniej części kraju duży wpływ wywarła hodowla bydła z wykorzystaniem łąk górskich do wypasu letniego. Ale główną rolę w życiu wczesnego społeczeństwa asyryjskiego odgrywał handel.

Przez Asyrię przechodziły najważniejsze szlaki handlowe: od Morza Śródziemnego i z Azji Mniejszej do Tygrysu na tereny środkowej i południowej Mezopotamii i dalej do Elam. Asyria starała się założyć własne kolonie handlowe, aby zdobyć przyczółek na tych głównych granicach. Już na przełomie 3-2 tys. p.n.e. podbija dawną sumeryjsko-akadyjską kolonię Gasur (na wschód od Tygrysu). Szczególnie aktywna w kolonizacji była wschodnia część Azji Mniejszej, z której eksportowano ważne dla Asyrii surowce: metale (miedź, ołów, srebro), bydło, wełnę, skórę, drewno – a zboże, tekstylia, gotowe ubrania i importowano rękodzieło.

Stare społeczeństwo asyryjskie było własnością niewolników, ale zachowało silne pozostałości systemu plemiennego. Istniały gospodarstwa królewskie (lub pałacowe) i świątynne, których ziemie uprawiali członkowie gminy i niewolnicy. Większość gruntów należała do gminy. Działki należały do dużych rodzin bitumicznych, które obejmowały kilka pokoleń bliskich krewnych. Ziemia podlegała regularnej redystrybucji, ale mogła być również własnością prywatną. W tym okresie wyróżniała się szlachta handlowa, która wzbogaciła się w wyniku handlu międzynarodowego. Niewolnictwo było już powszechne. Niewolników pozyskiwano poprzez niewolnictwo za długi, zakupy od innych plemion, a także w wyniku udanych kampanii wojskowych.

Państwo asyryjskie w tym czasie nazywało się alum Asshur, co oznaczało miasto lub społeczność Asyrii. Zgromadzenie Ludowe i rady starszych, którzy wybrali ukullum, urzędnika odpowiedzialnego za sprawy sądowe i administracyjne miasta stanu, są nadal zachowane. Istniała też dziedziczna pozycja władcy – Ishshakkuma, który pełnił funkcje religijne, kierował budową świątyń i innymi pracami publicznymi, a podczas wojny został dowódcą wojskowym. Czasami te dwie pozycje łączyły się w rękach jednej osoby.

Na początku XX wieku p.n.e. sytuacja międzynarodowa Asyrii nie powiodła się: powstanie państwa Mary w regionie Eufratu stało się poważną przeszkodą w handlu zachodnim w Asyrii, a utworzenie królestwa hetyckiego wkrótce zniweczyło działalność kupców asyryjskich w Azji Mniejszej. Promocja plemion amoryckich w Mezopotamii utrudniała również handel. Podobno w celu jego odbudowy Asyria za panowania Ilusumy rozpoczyna pierwsze kampanie na zachód, nad Eufrat i na południe, wzdłuż Tygrysu. Asyria prowadziła szczególnie aktywną politykę zagraniczną, zdominowaną przez Zachód, w Szamszi-Adade 1 (1813-1781 pne). Jej wojska zdobywają miasta północnej Mezopotamii, ona podbija Marię, zdobywa syryjskie miasto Katnaya. Handel mediacyjny z Zachodem przechodzi do Asyrii. Asyria utrzymuje pokojowe stosunki z południowymi sąsiadami, Babilonią i Asznuną, ale na wschodzie musi toczyć ciągłe wojny z Hurytami. Tak więc na przełomie XIX i XVIII wieku p.n.e. Asyria stała się wielką potęgą, a Szamszi-Adad 1 przywłaszczył sobie tytuł „króla wielu”.

Państwo asyryjskie zostało zreorganizowane. Król kierował dużym aparatem administracyjnym, został najwyższym dowódcą wojskowym i sędzią, zarządzał gospodarką królewską. Całe terytorium państwa asyryjskiego zostało podzielone na okręgi, czyli prowincje (halsum), na czele z namiestnikami mianowanymi przez króla. Główną jednostką państwa asyryjskiego była gmina – ałun. Cała ludność państwa płaciła podatki do skarbu państwa i wykonywała różne obowiązki pracownicze. Armia składała się z żołnierzy zawodowych i milicji generalnej.

Pod rządami następców Szamszi-Adada 1 Asyria została początkowo pokonana przez państwo babilońskie, w którym rządził Hammurabi. On w sojuszu z Marią pokonał Asyrię i ją pod koniec XVI wieku p.n.e. stał się łupem młodego państwa – Mitanny. Handel asyryjski zmalał, gdy królestwo Hetytów wypędziło asyryjskich kupców z Azji Mniejszej, Egiptu z Syrii, a Mytanni zamknęli drogę na zachód.

Asyria w okresie środkowoasyryjskim (II połowa II tysiąclecia p.n.e.)

W XV wieku p.n.e. Asyryjczycy próbują przywrócić dawną pozycję swojego państwa. Swoim wrogom – królestwom babilońskim, mytańskim i hetyckim – przeciwstawiali się sojuszowi z Egiptem, który zaczął grać w połowie II tysiąclecia p.n.e. wiodąca rola na Bliskim Wschodzie. Po pierwszej wyprawie Totmesa III na wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego Asyria nawiązała bliskie kontakty z Egiptem. Przyjazne stosunki między dwoma państwami zostały wzmocnione pod rządami egipskich faraonów Amenhotepa 3 i Echnatona oraz asyryjskich władców Aszur-nadin-ahha 2 i Aszur-ubalite 1 (koniec XV-XIV w. p.n.e.). Assyria-Uballit 1 stara się zamordować asyryjskich protegowanych. Asyria osiąga szczególnie wymierne rezultaty w kierunku zachodnim. Za Adad-nerara 1 i Salmanasar 1 potężni Mitanni w końcu poddali się Asyryjczykom. Tukulti-Ninurta 1 prowadzi udaną kampanię w Syrii i chwyta tam około 30 000 więźniów. Najeżdża Babilon i bierze do niewoli króla Babilonu. Królowie asyryjscy zaczęli maszerować na północ, na Kaukaz, do kraju, który nazywali krajem Uruatra lub Naira. W XII wieku p.n.e. Asyria, osłabiająca siły w nieustannych wojnach, podupada.

Ale na przełomie XII i XI wieku p.n.e. za panowania Tiglat-Pilesera 1 (1115-1077 pne) odzyskał dawną władzę. Wynikało to z wielu okoliczności. Królestwo Hetytów upadło, a Egipt wszedł w okres rozdrobnienia politycznego. W Asyrii praktycznie nie było rywali. Główny cios został wymierzony na zachód, gdzie przeprowadzono około 30 kampanii, w wyniku których zdobyto północną Syrię i północną Fenicję. Zwycięstwa nad Nairą odniesiono na północy. Jednak w tym czasie Babilon zaczyna się podnosić, a wojny z nim toczą się z różnym powodzeniem.

Szczytem asyryjskiego społeczeństwa w tym czasie była klasa właścicieli niewolników, którą reprezentowali wielcy właściciele ziemscy, kupcy, kapłani, słudzy. Większość ludności – klasa drobnych producentów – składała się z wolnych rolników – członków społeczności. Społeczność wiejska posiadała grunty, posiadała system nawadniania i posiadała samorząd: na czele ze starszyzną i radą „dużych” osadników. Instytucja niewolnictwa była w tym czasie powszechna. Nawet zwykli członkowie gminy mieli 1-2 niewolników. Rola Asyryjskiej Rady Starszych, organu szlachty asyryjskiej, stopniowo maleje.

Rozkwit Asyrii w tym okresie zakończył się nagle. Na przełomie XII i XI wieku p.n.e. z Arabii na terytorium Azji Mniejszej przybyły koczownicze plemiona semickich Aramejczyków. Asyria stała na ich drodze i musiała przyjąć główny cios. Aramejczycy osiedlili się na jego terytorium i mieszali się z ludnością asyryjską. Przez prawie 150 lat Asyria przeżywała upadek, ponure czasy obcych rządów. Jego historia w tym okresie jest prawie nieznana.

Wielka potęga militarna Asyrii w I tysiącleciu p.n.e.

W I tysiącleciu p.n.e. następuje wzrost gospodarczy starożytnych państw wschodnich, spowodowany wprowadzeniem nowego metalu – żelaza, intensywnym rozwojem handlu lądowego i morskiego, zasiedleniem wszystkich obszarów zamieszkałych na Bliskim Wschodzie. W tym czasie wiele starych państw, takich jak państwo Hetytów, Mitanni, rozpada się na części wchłonięte przez inne państwa i opuszcza arenę historyczną. Inne, takie jak Egipt, Babilon, przeżywają załamanie polityki wewnętrznej i zagranicznej, scedując swoją wiodącą rolę w polityce światowej na rzecz innych państw, wśród których wyróżnia się Asyria. Ponadto w I tysiącleciu p.n.e. na arenę polityczną wkraczają nowe państwa – Urartu, Kusz, Lidia, Media, Persja.

Już w II tysiącleciu p.n.e. Asyria stała się jednym z największych starożytnych państw wschodnich. Jednak inwazja na wpół koczowniczych plemion Aramejczyków miała poważny wpływ na jej los. Asyria doświadczyła długotrwałego, prawie dwustuletniego upadku, z którego podniosła się dopiero w X wieku pne Osiedleni Aramejczycy mieszali się z ogólną populacją. Rozpoczęło się wprowadzanie żelaza do spraw wojskowych. Na arenie politycznej w Asyrii nie było godnych rywali. Podboje Asyrii były napędzane niedoborem surowców (metali, żelaza), a także chęcią schwytania niewolniczej siły roboczej – niewolników. Asyria często przenosiła całe narody z miejsca na miejsce. Wiele narodów złożyło wielki hołd Asyrii. Stopniowo, z biegiem czasu, państwo asyryjskie zaczęło zarabiać na życie z tych ciągłych grabieży.

Asyria nie była osamotniona w dążeniu do przejęcia bogactw Azji Wschodniej. Państwa takie jak Egipt, Babilon i Urartu stale sprzeciwiały się Asyrii, która prowadziła z nimi długie wojny.

Na początku IX wieku p.n.e. Asyria wzmocniła się, odzyskała władzę w północnej Mezopotamii i wznowiła agresywną politykę zagraniczną. Szczególnie aktywny był za panowania dwóch królów: Aszurnatsirapala 2 (883-859 pne) i Salmanasary 3 (859-824 pne). W pierwszym z nich Asyria z powodzeniem walczyła na północy z plemionami Naira, które później utworzyły państwo Urartu. Wojska asyryjskie zadały szereg klęsk górskim plemionom Medii, które żyły na wschód od Tygrysu. Ale główny kierunek ekspansji asyryjskiej był skierowany na zachód, we wschodniej części Morza Śródziemnego. Obfitość minerałów (metali, kamieni szlachetnych), doskonały las, kadzidło znane były na całym Bliskim Wschodzie. Tutaj znajdowały się główne szlaki handlu lądowego i morskiego. Przejeżdżali przez takie miasta jak Tyr, Sydon, Damaszek, Biblia, Arwad, Karkemisz.

Właśnie w tym kierunku rozpoczynają się główne kampanie wojskowe Aszurnatsirapal 2. Udało mu się pokonać plemiona Aramejczyków zamieszkujące północną Syrię, podbić jedno z ich księstw – Bit-Adina. Wkrótce dotarł do wybrzeży Morza Śródziemnego, a wielu władców syryjskich księstw i miast fenickich złożyło mu hołd.

Jego syn Salmanasar 3 kontynuował politykę podbojów ojca. Większość wędrówek skierowano także na zachód. Jednak w tym czasie Asyria była w stanie wojny na innych obszarach. Na północy toczyła się wojna ze stanem Urartu. Początkowo Salmanasar 3 zdołał zadać mu kilka porażek, ale potem Urartu zebrał swoje siły, a wojny z nim się przeciągały.

Walka z Babilonem przyniosła Asyryjczykom wielki sukces. Ich wojska najechały daleko w głąb kraju i dotarły do brzegów Zatoki Perskiej. Wkrótce na tronie babilońskim osadzono asyryjskiego protegowanego. Na zachodzie Salmanasar 3 ostatecznie zdobył księstwo Bit-Adina. Królowie księstw północnej Syrii i południowo-wschodniej Azji Mniejszej (Kummukh, Melid, Chattina, Gurgum itd.) oddali mu hołd i wyrazili swoje posłuszeństwo. Jednak królestwo Damaszku wkrótce utworzyło dużą koalicję do walki z Asyrią. W jej skład weszły następujące stany: Kue, Hamat, Arzad, Królestwo Izraela, Ammon, Arabowie ze stepu syryjsko-mezopotamskiego, a w walkach brał udział oddział egipski.

W pobliżu miasta Carcara nad rzeką Orontes rozegrała się zacięta bitwa w 853 rpne Najwyraźniej Asyryjczycy nie byli w stanie zadać koalicji ostatecznej klęski. Chociaż Karkar upadł, inne miasta koalicyjne, Damaszek i Ammon, nie zostały zdobyte. Dopiero w 840, po 16 kampaniach nad Eufratem, Asyrii udało się osiągnąć decydującą przewagę. Hazail, król Damaszku, został pokonany, zdobyli bogate trofea. Chociaż sam Damaszek nie został ponownie zdobyty, siła militarna królestwa Damaszku została rozbita. Tyr, Sydon i królestwo Izraela pospieszyły złożyć hołd królowi Asyrii.

W wyniku zdobycia licznych skarbów Asyria w tym okresie rozpoczęła budowę na dużą skalę. Starożytna Asyria została odbudowana i udekorowana. Ale w IX wieku p.n.e. szczególną uwagę królów asyryjskich na zwrócenie uwagi na nową asyryjską stolicę – miasto Calhu (współczesne Nimrud). Wzniesiono tu majestatyczne świątynie, pałace królów asyryjskich, potężne mury obronne.

Na przełomie IX i VIII wieku p.n.e. Państwo asyryjskie ponownie wkracza w okres upadku. Duża część ludności asyryjskiej była zaangażowana w ciągłe kampanie, w wyniku których gospodarka kraju podupadała. W 763 pne. bunt wybuchł w Asyrii, a wkrótce zbuntowały się inne regiony i miasta kraju: Arraphu, Guzanu. Dopiero pięć lat później wszystkie te powstania zostały stłumione. W samym państwie toczyła się zacięta walka. Elita handlowa chciała pokoju w handlu. Dowództwo wojskowe chciało kontynuować kampanie mające na celu zdobycie nowych trofeów.

Upadek Asyrii w tym czasie ułatwiła nowa sytuacja międzynarodowa. Na pierwszym miejscu wśród państw Azji Wschodniej znalazło się Urartu – młode państwo z silną armią, które prowadziło udane kampanie na Kaukazie, w południowo-wschodniej Azji Mniejszej, a nawet w Asyrii.

W 746-745 pne. po klęsce Asyria od Urartu po Kalha wybucha rewoltą, w wyniku której w Asyrii dochodzi do władzy Tiglath-Pileser 3. Przeprowadza on ważne reformy. Po pierwsze, uwolnił dawne gubernatorstwa, tak aby żadna władza nie była skoncentrowana w rękach żadnego urzędnika państwowego. Cały teren został podzielony na małe obszary.

Druga reforma Tiglath-Pileser 3 została przeprowadzona w dziedzinie spraw wojskowych i wojska. Wcześniej Asyria toczyła wojny z siłami milicji, a także z żołnierzami kolonistów, którzy otrzymali ziemię za swoją służbę. W kampanii iw czasie pokoju każdy żołnierz sam się zaopatrywał. Teraz stworzono stałą armię, która była obsadzona rekrutami i była w pełnym zaopatrzeniu królewskim. Podział według rodzaju wojsk został ustalony. Zwiększono liczebność lekkiej piechoty. Kawaleria stała się szeroko stosowana. Siłą uderzeniową armii asyryjskiej były rydwany. Do rydwanu zaprzęgnięto cztery konie. Załoga składała się z dwóch lub czterech osób. Armia była dobrze uzbrojona. Do ochrony żołnierzy używano zbroi, tarcz, hełmów. Konie były czasami pokryte „zbroją” z filcu i skóry. Podczas oblężenia miast używano taranów, wznoszono wały do murów twierdzy, prowadzono wykopaliska. Aby chronić armię, Asyryjczycy zbudowali ufortyfikowany obóz otoczony wałem i fosą. Wszystkie wielkie miasta asyryjskie miały potężne mury, zdolne wytrzymać długotrwałe oblężenie. Asyryjczycy mieli już pewne podobieństwo do oddziałów saperów budujących mosty i brukujących przejścia w górach. Asyryjczycy utwardzili drogi utwardzone w ważnych obszarach. Asyryjscy rusznikarze słynęli ze swojej pracy. Armii towarzyszyli skrybowie, którzy rejestrowali trofea i jeńców. Armia składała się z księży, wróżbitów, muzyków. Asyria posiadała flotę, ale nie odgrywała ona znaczącej roli, gdyż główne wojny Asyria toczyła na lądzie. Flota fenicka była zwykle budowana przez Fenicjan. Ważną częścią armii asyryjskiej był wywiad. Asyria miała w podbitych krajach ogromną agencję, co pozwalało jej zapobiegać przemówieniom. W czasie wojny na spotkanie z wrogiem wysłano wielu szpiegów, zbierając informacje o liczebności wojsk wroga, jego lokalizacji. Na czele wywiadu zwykle stał książę. Asyria prawie nie używała najemników. Były takie pozycje wojskowe – generał (slave-reshi), dowódca pułku księcia, wielki herold (slave-shaku). Armia została podzielona na oddziały po 10, 50, 100, 1000 osób. Były tam flagi i sztandary, zwykle z wizerunkiem najwyższego boga Asyrii. Największa liczebność armii asyryjskiej sięgała 120 000 osób.

W ten sposób Tiglath-Pileser 3 (745-727 pne) wznowił agresję. W 743-740 pne. pokonał koalicję władców północnej Syrii i Azji Mniejszej i otrzymał daninę od 18 królów. Następnie w 738 i 735 pne. dokonał dwóch udanych wypraw na terytorium Urartu. W latach 734-732 pne. przeciwko Asyrii utworzono nową koalicję, która obejmowała królestwa Damaszku i Izraela, wiele miast na wybrzeżu, księstwa arabskie i Edom. Na wschodzie do 737 pne. Tiglath-Pileser zdołał zdobyć przyczółek w niektórych obszarach mediów. Babilon został pokonany na południu, a sam Tiglat-Pileser został koronowany na króla Babilonu. Podbite terytoria zostały przekazane administracji wyznaczonej przez króla asyryjskiego. To za Tiglath-Pileser 3 rozpoczęła się systematyczna migracja podbitych ludów, aby je mieszać i asymilować. 73 000 osób zostało wysiedlonych z samej Syrii.

Pod rządami zwolenników Tiglat-Pilesera 3 – Salmanasar 5 (727-722 pne) kontynuowano szeroką politykę podboju. Salmanasar 5 próbował ograniczyć prawa bogatych kapłanów i kupców, ale ostatecznie został obalony przez Sargona 2 (722-705 pne). Pod jego rządami Asyria pokonała zbuntowane królestwo Izraela. Po trzyletnim oblężeniu, w 722 pne. Asyryjczycy szturmowali stolicę królestwa – Samarię, a następnie całkowicie ją zniszczyli. Mieszkańców przeniesiono do nowych miejsc. Królestwo Izraela zniknęło. W 714 pne. stan Urartu został poważnie pokonany. Toczyła się ciężka walka o Babilon, który kilkakrotnie trzeba było odbić. W ostatnich latach panowania Sargona 2 prowadził trudną walkę z plemionami Cymeryjczyków.

Syn Sargona 2 – Sennacheryb (705-681 pne) również zaciekle walczył o Babilon. Na zachodzie Asyryjczycy w 701 pne. oblegał stolicę królestwa Judy – Jerozolimę. Król judzki Ezechiasz zapłacił Sennacherybowi trybut. Asyryjczycy zbliżyli się do granicy Egiptu. Jednak w tym czasie Sennacheryb zginął w zamachu sądowym, a jego najmłodszy syn, Asarhaddon (681-669 pne), wstąpił na tron.

Asarhaddon pomaszerował na północ, stłumił bunt miast fenickich, zapewnił sobie władzę na Cyprze, podbił północną część Półwyspu Arabskiego. W 671 podbił Egipt i przyjął tytuł egipskiego faraona. Zginął podczas kampanii przeciwko nowo zmartwychwstałemu Babilonowi.

W Asyrii do władzy doszedł Ashurbanapal (669 – około 635/627 pne). Był bardzo inteligentnym człowiekiem. Znał kilka języków, umiał pisać, miał talent literacki, posiadł wiedzę matematyczną i astronomiczną. Stworzył największą bibliotekę, składającą się z 20 000 glinianych tabliczek. Pod jego rządami zbudowano i odrestaurowano liczne świątynie i pałace.

Jednak w polityce zagranicznej sprawy w Asyrii nie układały się tak gładko. Jest Egipt (667-663 pne), Cypr, zachodnie posiadłości syryjskie (Judea, Moab, Edom, Ammon). Urartu i Manna atakują Asyrię, Elam sprzeciwia się Asyrii, a władcy Medów powstają. Dopiero w 655 Asyrii udało się stłumić wszystkie te demonstracje i odeprzeć ataki, ale Egipt w końcu upadł. W 652-648 pne. zbuntowany Babilon odradza się, do którego przyłączają się Elam, plemiona arabskie, miasta fenickie i inne podbite ludy. Do 639 pne większość demonstracji została stłumiona, ale były to ostatnie militarne sukcesy Asyrii.

Wydarzenia rozwijały się szybko. W 627 pne. Babilon upadł. W 625 pne. – Małże. Oba państwa tworzą sojusz przeciwko Asyrii. W 614 pne. Asyria upadła, w 612 – Niniwa. Ostatnie armie asyryjskie zostały pokonane w bitwach pod Harran (609 pne) i Karkemisz (605 pne). Szlachta asyryjska została zniszczona, miasta asyryjskie zostały zniszczone, zwykła ludność asyryjska zmieszana z innymi ludami.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.