W okresie Oświecenia literatura poszukiwała nowych obszarów i sposobów refleksji, które wraz z prawdopodobieństwem stworzyły arsenał innych środków absorbujących fikcję. Wszystko zostało hojnie wzbogacone dydaktyką, która miała przekazać czytelnikowi pewną ważną społecznie ideę

W historycznym rozwoju kultury Oświecenie wyróżnia się ogromną koncentracją jakościowo nowych idei, zrodzonych i wdrożonych w bardzo krótkim czasie.

W przeciwieństwie do poprzednich, ta epoka nadała sobie nazwę: termin „oświecenie” jest używany przez Voltaire’a, Herdera, a ostatecznie został utrwalony po artykule Kanta „Czym jest oświecenie?” (1784). Założyciel niemieckiego idealizmu klasycznego rozpoczął nowy etap w rozwoju europejskiej myśli filozoficznej z wynikami prac encyklopedystów.

Słuszne jest twierdzenie współczesnych badaczy, że Pamela Richardsona, czyli Rewarded Virtue lub Cierpienie młodego Wertera Goethego w dużej mierze zawdzięczają naiwnemu przekonaniu czytelników, że wydawca publikuje autentyczne listy i pamiętniki. Jednak to nic innego jak poszukiwanie nowych sfer i sposobów refleksji, które wraz z prawdopodobieństwem stworzyły arsenał innych środków, absorbując fikcję (filozoficzno-fikcyjna analiza natury ludzkiej i społeczeństwa w Podróżach Guliwera Swifta, Klingera i Goethego). Historia Fausta) dramat-przypowieści). Wszystko zostało hojnie wzbogacone o dydaktykę, która miała przekazać czytelnikowi pewną społecznie ważną ideę.

Oryginalność opanowanej przez literaturę rzeczywistości europejskiej podkreślała niekiedy percepcja oczu wyimaginowanego obcokrajowca (Montesquieu Persian Letters, Citizens of the World, Goldsmitha z chińskiego filozofa z Londynu do jego przyjaciół na Wschodzie) lub człowieka wychowany przez naturę itp.). Powieści Woltera, Diderota i Goethego zapoczątkowały europejską powieść filozoficzną i dramat.

Na tle ówczesnej rzeczywistości materialnej i duchowej rozważali człowieka w jego relacji z rzeczywistością, w walce o godne miejsce w życiu. Oczywiście literatura Oświecenia ze swoim podejściem do życia, sposobem jego odzwierciedlenia, typem pozytywnego bohatera i rysami artystycznymi była jakościowo nowym, naturalnym etapem rozwoju literatury światowej.

Analiza dominujących ówczesnych trendów kulturowego rozwoju Europy ponownie kieruje naszą uwagę na Francję, kolebkę Woltera, Diderota, Rousseau, ucieleśniającego ducha Oświecenia. Pod wpływem idei Marie-François Arue, znanej pod pseudonimem Voltaire, ukształtowało się więcej niż jedno pokolenie myślicieli i pisarzy.

Chcąc uciec się do ironii i sceptycyzmu, kpił z Kościoła, demaskował obskurantyzm, bigoterię religijną, tyranię, wyśmiewał nieuzasadnioną arogancję arystokratów i samozadowolenie burżuazji. Jego wersja poglądu na idealne społeczeństwo była gorsza od głębi i śmiałości przekonań Diderota i Rousseau w swoim umiarze wymagań, abstrakcyjna humanistyczna natura odpowiadała burżuazji, arystokratom i monarchom.

Życie Woltera, jego sposób myślenia, światopogląd, system poglądów, cechy talentu uczyniły z niego symbol zaawansowanej myśli swoich czasów. Sprzyjała temu wrodzona zdolność myśliciela do odkrywania oryginalności i perspektyw cudzych pojęć i idei, do skutecznego ich propagowania, jak to miało miejsce w przypadku klasycznego dzieła literatury podziemnej – „Testamentu” Jeana Meliera, który współtworzył komunistyczne utopie XVIII wiek.

Voltaire zwrócił ogólną uwagę, promując postępowy system społeczny i zaawansowaną filozofię w książkach Philosophical Letters (1733) i Fundamentals of Newton’s Philosophy (1738), w których porównywano poglądy angielskie i francuskie na niekorzyść tych ostatnich. O autorytecie czołowego mistrza słowa świadczy jego wielki sukces dzieł historycznych, nasycony ideami oświeceniowego absolutyzmu z poematu historycznego „Henriada” (1723), słynnego poematu „Virgin of Orleans” (1735, wyd. 1755), który podważył kościelną interpretację protokołów historycznych. Przeszłość pod piórem pisarza i filozofa nabrała wyraźnie określonych cech teraźniejszości.

Ale Voltaire uzyskał oficjalne uznanie w literaturze jako dramaturg, twórca klasycyzmu oświeceniowego, odmiennego od klasycyzmu XVII wieku. Szanując i podążając za tradycjami Cornella i Racine’a, rozwija je w kierunku upolitycznienia, zderzenia różnych ideologii i ich wpływu na ludzi, zwiększenia aktywności postaci, wprowadzenia ostrych problemów filozoficznych, przywiązania do autentyczności historycznej i etnograficznej, zwrócenia uwagi na uczucia bohaterów. „Edyp” (1718), „Brutus” (1731), „Zair” (1732), „Śmierć Cezara” (1736), „Fanatyzm, czyli prorok Mahomet” (1740) – oto niewyczerpująca lista liczne utwory dramatyczne skierowane do osób, które rozważały kwestie polityczne, filozoficzne, moralne, religijne.

Konstruując własną wersję ideału społecznego Europy, Wolter kontynuował tradycję wschodniofilską. Komponując mowę pochwalną na Wschód, zwłaszcza Chiny, wezwał do naśladowania go jako stanu oświeconego despotyzmu, rządzonego przez cesarza-filozofa w interesie ludu, jako państwa rządzonego przez deizm (postrzeganie Boga jako światowego umysłu, który wyodrębniona natura), oparta na ideologii – jest ucieleśnieniem czystej moralności. Według wychowawcy to wystarczyło, aby uznać kraje europejskie za barbarzyńskie w porównaniu z prawdziwie duchowymi krajami wschodnimi.

Skomplikowanie procesów rozwoju społecznego, a co za tym idzie, sama koncepcja Oświecenia w połowie stulecia sprawiają, że dzieło Woltera jest bardziej złożone i niejednoznaczne. Dla niego to czas pożegnania wielu złudzeń, a jednocześnie wiary w wykształconego monarchę, w harmonii dobra ze złem, czas powstania serii nieśmiertelnych arcydzieł.

W ogromnej liczbie dzieł różnych gatunków Voltaire stwierdza, że twórca wszechświata nie ingeruje w jego losy, nie może zapobiec katastrofie, że zło leży u podstaw wszechświata i panuje, więc w historii ludzkości giną okruchy cnoty i szczęścia w zbrodni, szaleństwie, nędzy.

Odzwierciedla się to w nowy sposób w nowych dziełach filozoficznych, broszurach, tragediach, prozie, która według badaczy pojawia się niejako na polach jego najważniejszych i najostrzejszych ideologicznie dzieł filozoficzno-politycznych. W centrum opowieści, opowiadań, baśni-przypowieści znajduje się typowo klasycystyczny obraz intelektualnego bohatera, który stara się odejść od intelektualnej kontemplacji świata, by na niego wpłynąć, a fabuła nie podkreśla dominacji współczesnych ludzkich aspiracji, pozostając zwykłą ilustracją doktryny filozoficznej i etycznej, takiej czy innej kwestii ludzkiej egzystencji.

Aktywne odwoływanie się do tematów wschodnich pozwoliło raz jeszcze ostro i krytycznie spojrzeć na europejską rzeczywistość poprzez wizerunek obcokrajowca.

Voltaire ocenia ludzkie życie w kategoriach rozsądku i zdrowego rozsądku, nie przyjmując niczego za pewnik, wszystko kwestionując. Jego powieści „Zadig, czyli los” (1748), „Kandyd, czyli optymizm” (1759), „Prostak” (1767), w których zastanawiając się nad niedoskonałością siewcy i trwałością w nim zła, marząc o idealnego stanu Eldorado, odsłania społeczne znaczenie zła, usankcjonowanego przez religię, legitymizowanego bezprawia.

Autorytet Woltera jako pisarza, psychologa, filozofa kultury i historii był ogromny, jego wpływ był wszechstronny i długotrwały. Jego idee w dużej mierze zdeterminowały paletę ideologiczną Rewolucji Francuskiej, która uczciła jego pamięć ogromnym postumentem z kamieni zrujnowanej Bastylii nad grobem pisarza w Panteonie.

Ale żaden Wolter nie miał zaszczytu odkrywania nowych dróg rozwoju człowieka, kultury, literatury. Diderot i Rousseau dali temu celowi swoje błyskotliwe talenty. Kontynuując antyklerykalne dzieło Woltera, Diderot odrzucił skompromitowaną deistyczną wersję istnienia Boga jako konstruktora racjonalnego porządku natury i zajął stanowisko materializmu i ateizmu. Jego poglądy na temat niezależności materii od ducha, jedności natury organicznej i nieorganicznej, ewolucji form naturalnych spotkały się z szerokim odzewem publicznym („List od niewidomych do widzących”, „Rozmowa D’Alemberta z Diderotem”, itp.).

Myśl społeczna Diderota wyprzedzała jego współczesnych. Nie podzielając typowego oświeceniowego rozumienia równości jako zjawiska prawnego, wierzył w jego rzeczywistą realizację w społeczeństwie, co nie stawia kalkulacji w centrum wszystkiego. Wierzył w możliwość zbudowania nowej wspólnoty, której życiową zasadą miała być naturalna życzliwość i poświęcenie. Szczególną uwagę filozofa zwrócono na te obyczaje społeczne, które kierowały człowieka do dobrowolnych i bezinteresownych działań na rzecz innych.

Na takich poglądach opiera się koncepcja estetyczna Diderota, niezwykle ważna dla rozwoju sztuki europejskiej, a zwłaszcza literatury. Opierając się na ideach angielskiego Oświecenia (Hutcheson, Shaftesbury itp.), wyostrza je i ujawnia: potwierdza obiektywną podstawę piękna, uważa sztukę za działalność, która nie jest gorsza od nauki w wiedzy, rozwija filozoficzne podstawy realizmu, zwraca uwagę na typizację w tworzeniu wizerunku artystycznego. Od uznania ogromnego moralnego wpływu sztuki na człowieka myśliciel dochodzi do stworzenia całego programu rewolucyjno-demokratycznej edukacji obywateli, żąda od artysty wysokiej ideologii, wzywa do demokratyzacji sztuki.

Filozof kładzie szczególny nacisk na teatr jako najskuteczniejszy sposób propagowania idei oświeceniowych, podkreśla prymat poważnej komedii i dramatu burżuazyjnego z ich umiejętnością przedstawiania życia zwykłych ludzi. W Paradoksie aktora (1773) Diderot uzasadnia swoją koncepcję gry aktorskiej wymaganiem badania i przedstawiania natury ludzkiej bez subiektywnego wpływu własnych emocji.

Zaproponowany w tym zakresie system gatunków dramatycznych stawiał pod znakiem zapytania normatywną estetykę Bualo przez to, że centralne miejsce wśród gatunków zajęła „przeciętna”, zbudowana na konfliktach i problemach klasy trzeciej. Diderot konsekwentnie rozwijał swoje zasady w artykułach w Encyklopedii, która była hymnem pracy twórczej, w Salonach, w serii raportów z wystaw sztuki, które zapoczątkowały nowy gatunek literacki – krytykę sztuki, starał się je wdrożyć we własnej twórczości.

Niestety, praktyka artystyczna Diderota nie była adekwatna do jego myśli teoretycznych. Dotyczy to zwłaszcza jego sztuk nowego gatunku, w których brak konfliktów i brak ostrości społecznej okazały się naturalnym skutkiem promocji patriarchalnych cnót rodziny burżuazyjnej. Bardziej znaczący był wkład Diderota w powieść europejską. Jego „Zakonnica” (1760), pogłębiając filozoficzną problematykę powieści Woltera, stała się buntem przeciwko wszelkiemu upokorzeniu godności ludzkiej, twierdzeniu o ludzkiej naturze społecznej. W „Wściekłości nieba” (1762) filozof faktycznie wdał się w dyskusję z samym sobą, testując własne pomysły i wyzbywając się złudzeń. Jacques the Fatalist and His Master (1773) stał się apologią realnego świata, czynnikiem szczęścia i przyjemności. Analiza tych prac pokazuje, że Diderot obrazowo reprezentował nie tylko rozkwit oświeceniowej opinii publicznej, ale także swoją fikcję.

Rousseau, przedstawiciel radykalnego skrzydła francuskiego oświecenia, jest używany w literaturze światowej jako synonim sentymentalizmu. Jego sympatie po stronie „nowych ludzi”, wnikanie w ich wewnętrzny świat nadaje jego pracom szczególny psychologizm, gęsto doprawiony motywami antyfeudalnymi. Nie przypadkiem bohaterowie Rousseau, myśląc o kwestiach ekonomicznych, pedagogicznych, religijnych i estetycznych, uwielbiają pisać listy.

Przede wszystkim autor umieszcza moralną pozycję bohatera, zahartowaną w obliczu rzeczywistości, z nosicielami przeciwstawnych poglądów, w konflikt starego i nowego. To nowatorskie przedstawienie ludzkiego charakteru jako areny walki między sprzecznościami, dobrem i złem, było przełomowym osiągnięciem europejskiego sentymentalizmu. Uczucia różnych epok były przedstawiane w sztuce na różne sposoby, sentymentalizm uczynił z nich główne kryterium oceny charakteru. Człowiek Rousseau to złożona, pełna sprzeczności istota, zdolna do podjęcia wewnętrznej walki z samym sobą.

Sam Rousseau nie uniknął kontrowersji, jako obywatel otwarcie przeciwstawiający się „staremu reżimowi”, marzący o republice demokratycznej, nowy człowiek wychowany na wzniosłych i szlachetnych ideałach, podyktowany samą naturą i jako myśliciel uciekający od mieszczańskich realiów życia w psychologii szukając pomocy poza rzeczywistością. Ale jego wpływ był kluczowy dla przyszłego pisarstwa, zwłaszcza dla romantyków końca XVIII wieku. Działalność Rousseau, podobnie jak innych przedstawicieli ruchu oświeceniowego, przyczyniła się do wejścia Oświecenia do skarbca kultury światowej jako części wyjątkowej i koniecznej. Jego dokonania wciąż wzbogacają duchowy świat człowieka.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.