Streszczenie analizuje ekonomiczne, geograficzne, militarne i polityczne cechy Zakarpacia, które mają wpływ na rozwiązywanie problemów w tym regionie

W przeciwieństwie do innych regionów zachodnich, które są na ogół monoetniczne, Zakarpacie jest wieloetniczne. Ponadto rdzenna ludność regionu zachowuje nie tylko tożsamość ogólnoukraińską, ale także miejscową Rusinkę. Specyfiką ukraińskich Rusinów jest to, że od dawna byli lub byli wyrwani ze swojego narodowego jądra, a kiedy stali się częścią Ukrainy w 1945 roku, doznali ciężkiego ucisku gospodarczego, społecznego i kulturalnego.

Co więcej, narzucenie ludności Zakarpacia totalitarnego sowieckiego stylu życia dokonywało się poprzez ukrainizację, którą oficjalnie proklamowano jako zbliżenie Zakarpackich Ukraińców do głównego ciała kultury narodowej. Jednak ze względu na brutalny charakter ukrainizacji często wywoływało to wewnętrzny opór i chęć zachowania tożsamości lokalnej. Niektórzy lokalni politycy próbowali grać na wypaczeniach sowieckiej polityki narodowej.

Obecnie co najmniej cztery narodowości zakarpackie objęte są prawem międzynarodowym Instytutu Ochrony Mniejszości Narodowych: 155 711 Węgrów (12,5 proc. ludności regionu), 49 458 Rosjan (4 proc.), 28 458 Rumunów (2,4 proc.) i Cyganów – 12.131 (1 proc.). Tak twierdzą również Słowacy (0,6 proc.), Niemcy (0,3 proc.) i Żydzi (0,2 proc.).

Obecność takich mniejszości narodowych (grup), które również zamieszkują zwarty obszar na niewielkim obszarze i utrzymują bliskie związki z głównymi krajami swojego narodu – Węgrami, Rumunią, Słowacją – wymusza szczególne podejście do tego regionu.

Oczywiście nie ma podstaw do tworzenia autonomii politycznej, administracyjno-terytorialnej czy narodowo-kulturalnej z całego Zakarpacia, gdyż według ostatniego spisu powszechnego 78,4 proc. ludności regionu to Ukraińcy. Sytuacja może się jednak zmienić, jeśli zgodnie z Ustawą Ukrainy o mniejszościach narodowych na Ukrainie (art. 11) i uchwałą Zakarpackiej Rady Obwodowej z dnia 22 czerwca 1992 r. o prawie ludności do dowolnego przywracania i zmiany obywatelstwa , znaczna część z 977 tys. Ukraińców na Zakarpaciu pozostawi w paszporcie narodowość „rusińską”.

Wtedy nie tylko odtworzona zostanie historyczna nazwa autochtonicznej ludności regionu, ale pojawi się nowy naród słowiański, który w naszym kraju nie jest uznawany za mniejszość narodową (na Słowacji i Jugosławii jest za taki uznawany: np. według do spisu CSF z 1991 r. 20 654 obywateli zostało zarejestrowanych jako Ukraińcy i 18 648 jako Rusini), ale posiadając własne terytorium historyczne i etniczne, może rościć sobie prawo do korzystania z prawa do samostanowienia.

Czy na Zakarpaciu powstanie mniejszość ruska? Trudno, bo dziś tylko kilkudziesięciu Zakarpackich zmieniło narodowość na „Rusinów”, choć przywiązanie, zwłaszcza wśród ludności miejskiej (mieszanej narodowo), do tej nazwy jest dość zauważalne. Ale tak czy inaczej, region zyskuje zaufanie do konieczności nadania Zakarpaciu statusu specjalnego terytorium na Ukrainie, uwzględniającego specyficzne uwarunkowania narodowe, etniczne, geograficzne, gospodarcze i historyczne jego rozwoju.

1 grudnia 1991 r., przy poparciu Aktu Niepodległości Ukrainy, 78 proc. Zakarpackich głosowało jednocześnie za samorządem w ramach niepodległej Ukrainy. Niestety w Kijowie było to wówczas ignorowane. Opóźnienia w uchwaleniu ustawy o mniejszościach narodowych, Konstytucji Ukrainy, wdrożeniu środków ustawodawczych i administracyjnych służących realizacji samorządu lokalnego doprowadziły do wzrostu napięć społeczno-politycznych w regionie, skrajnie upolitycznionych ruchów mniejszości narodowych.

Według S. Vidnyansky’ego państwowa polityka narodowa wobec Zakarpacia powinna uwzględniać następujące cechy regionu:

  • gospodarcze: po upadku scentralizowanej gospodarki planowej, w której region był ściśle związany z partnerami krajowymi i działał jako dodatek do ogólnounijnych koncertów monopolistów; Dziś gospodarki są zarejestrowane jako uczestnicy zagranicznych stosunków gospodarczych, istnieje kilka spółek joint venture z partnerami zagranicznymi, kilka banków komercyjnych, w tym tak renomowane jak „Lisbank”, giełdy, z których jedna – leśna – ma znaczenie krajowe. Najbardziej obiecujący kierunek rozwoju gospodarczego regionu, zdaniem jego przywódców i ludności – utworzenie joint venture lub wolnej strefy ekonomicznej, co w dodatku znacznie zmniejszyłoby bezrobocie, zwiększyło dobrobyt, bo Zakarpacie przywykli porównywać swoje życie standardów z mieszkańcami regionów Ukrainy iz sąsiadami na Zachodzie (pierwszym krokiem w kierunku realizacji współpracy między Ukrainą, Polską i Węgrami było powołanie w lutym 1993 roku Stowarzyszenia „Euroregion Karpacki”);
  • wojskowo-polityczne: Zakarpacie w swoim geopolitycznym i strategicznym położeniu będzie nadal odgrywać bardzo ważną rolę w obronie kraju, a także służyć jako pomost dla integracji Ukrainy z Europą, wzmacniając relacje z krajami sąsiednimi. Tutaj też bardzo ważny jest stosunek Ukrainy do mniejszości narodowych w regionie, w tym do Rusinów. Bo to na przykładzie tego najbardziej wysuniętego na zachód regionu Ukrainy społeczność europejska będzie oceniać stopień demokratyzacji procesów zachodzących w naszym młodym państwie;
  • geograficzne: przygraniczne położenie, specyficzne warunki przyrodnicze w istotny sposób wpłynęły na ukształtowanie się kompleksu gospodarczego regionu i jego miejsce w krajowym i międzypaństwowym podziale pracy. Granice, w pobliżu których leży Zakarpacie, można określić mianem integracji, czyli powstałych w wyniku zjednoczenia. Ale pod pewnymi względami granice te mają charakter „narzucony”, tzn. powstały po utworzeniu odrębnych wspólnot społeczno-kulturowych.

Terytorium regionu wynosi 12,8 tys. km2 lub 2,1 proc. terytorium Ukrainy, ludność (stan na 1989 r.) to 1252 tys. osób – 2,3 proc. ludności Ukrainy. Region należy do obszarów słabo zurbanizowanych, gęsto zaludnionych. Gęstość zaludnienia – prawie 100 osób na 1 km2. Zakarpacie jest regionem zbędnym: co roku około 100 000 osób wyjeżdża do pracy we wschodnich regionach Ukrainy, w Rosji, a teraz w Europie Wschodniej. Udział w gospodarce narodowej Ukrainy wynosi 1,3 proc. Cechą regionu jest obecność rozległej sieci ekosystemów przekraczających granice państw, która determinuje wspólne problemy środowiskowe z sąsiednimi krajami;

  • cechy historyczno-polityczne, narodowo-etniczne i społeczno-psychologiczne: zostały już wspomniane powyżej, ale należy raz jeszcze podkreślić, że w dużej mierze wyjaśniają mało namacalny wkład Ukraińców Zakarpackich w potężny ogólnoukraiński impuls narodowej konsolidacji po Niepodległość Ukrainy.

Te specyficzne cechy Zakarpacia pokazują, że zachodzące tam procesy polityczne i etniczne, ze względu na szereg różnych czynników, są zdeterminowane historycznie i dlatego należy je traktować ze spokojem i ostrożnością. Należy rozumieć, że większość mieszkańców Zakarpacia, w tym ci, którzy nazywają siebie „rusinami” lub „rusińsko-ukraińcami”, mają głęboką świadomość wspólnego pochodzenia historycznego, ich pokrewieństwa z narodem ukraińskim, uważają się za skrajnie zachodnią gałąź Naród ukraiński, jego przyszłość jako część niepodległego i demokratycznego państwa ukraińskiego. Naturalny proces ukrainizacji musi odbywać się poprzez stopniowe i konsekwentne przeobrażenia. Mówimy o stopniowym opracowywaniu odpowiedniego ustawodawstwa, rzeczywistym wdrażaniu samorządu lokalnego, zapewnieniu praw wszystkich mniejszości narodowych, czyli demokratycznym, cywilizowanym podejściu.

Konsekwencje, które mogą prowadzić do niestosowania określonego podejścia na Zakarpaciu, najprawdopodobniej mogą być następujące:

  • ruchy narodowościowe i ich organizacje ulegają radykalizacji i będą stopniowo przekształcać się w stowarzyszenia narodowo-polityczne, domagające się tworzenia nie autonomii narodowo-administracyjnej, ale enklaw narodowych, odizolowanych od otaczającej je formacji państwa ukraińskiego;
  • istniejące roszczenia terytorialne niektórych sił politycznych w krajach sąsiednich, wraz z obecnością populacji nieetnicznych w ich statusie i pozycji, mogą być katalizatorem takich konfliktów;
  • Mniejszości narodowe, które stanowią ponad 20 procent populacji, są bardzo potężną siłą, zainteresowaną swobodniejszą komunikacją międzypaństwową i powstawaniem stowarzyszeń regionalnych z sąsiednimi krajami. Próby administracyjnego ograniczenia lub przynajmniej spowolnienia procesu podnoszenia poziomu otwartości, współpracy międzypaństwowej i transgranicznej będą traktowane jako problem etnopolityczny.

Tym samym opóźnienie w rozwiązaniu problemu przyszłego samorządu Zakarpacia może doprowadzić do przekształcenia problemu narodowego w źródło trwałych konfliktów regionalnych.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.